ഇസ്റാഉം മിഅ്റാജും

ഇസ്‌റാഉം മിഅ്‌റാജും

ലോകം മുഴുക്കെ തമസ്സിലായിരുന്നു; കരാളരാവുകൾ പോലെ എങ്ങും കൂരാകൂരിരുട്ട്. എവിടെയും നന്മയുടെ ഒരു ചെറുനാളം പോലും കാണാനില്ലാത്ത അന്ധകാരം. ഈ തമോമയമായ ദുരവസ്ഥയിലാണ് കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും നീന്തിയിരുന്നത്; അറബികളും അനറബികളും ഒരു പോലെ ജീവിച്ചിരുന്നത്. ഏവരും കണ്ണ് മൂടുന്ന, കാതടപ്പിക്കുന്ന കൂരിരുട്ടിൽ തപ്പുകയായിരുന്നു. അവരുടെ മുന്നിൽ നന്മയുടെ വിഭാതം വിരിയിച്ചു കാണിക്കാൻ അല്ലാഹു മുഹമ്മദ് നബി ﷺയെ നിയോഗിച്ചു. ഹിറാ ഗുഹയിൽ വെച്ച് ആദ്യമായി വഹ്‌യ് നൽകി. അങ്ങനെ നബിയായി, പിന്നെ റസൂലായി. അവിടുന്നങ്ങോട്ട് പരീക്ഷണങ്ങളുടെ തീച്ചൂളയിൽ പത്തു വർഷം പ്രബോധനം ചെയ്‌തു.

മഹത്തായ കൃത്യങ്ങൾ ചെയ്യാനും വലിയ കാര്യങ്ങൾ നേടാനും കൂടിയ ആത്മബലം വേണം. അല്ലാഹു മുഹമ്മദ് നബി ﷺയെ മറ്റെന്തിനോ സജ്ജമാക്കുകയായിരുന്നു. ആദ്യമായി, സൃഷ്ടികൾക്ക് ലഭിക്കാവുന്ന ഏറ്റവും ഉന്നതമായ സ്ഥാനം നൽകി; അതിവിശിഷ്ടമായ ഉബൂദിയ്യത്തിന്റെ മഹോന്നതമായ പദവി. തുടർന്ന് അവൻ നൽകിയ ആദരവിന്റെ പാരമ്യത്തിലേറി ഒരു മഹാപ്രയാണം നടത്താൻ സൗകര്യമൊരുക്കി. ഒരു രാവിൽ മക്കയിലെ മസ്ജിദുൽ ഹറാമിൽനിന്ന് ബുറാഖ് എന്ന വാഹനപ്പുറത്ത് ജിബ്‌രീലിനൊപ്പം ഫലസ്‌തീനിലെ മസ്‌ജിദുൽ അഖ്സ്വാ വരെയുള്ള യാത്ര. അവിടെ നിന്ന് അതേ രാവിൽ മിഅ്റാജിലേറി ഏഴാനാകാശത്തിലെ ബയ്‌തുൽ മഅ്മൂർ വരെയും, ലഭ്യമായ അറിവു വെച്ച് ഒരു സൃഷ്ടിക്ക് എത്തിപ്പെടാവുന്ന അവസാനസ്ഥാനമായ, പേന നീങ്ങുന്ന ശബ്ദം കേൾക്കുന്ന സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹാ വരെയുമുള്ള ആരോഹണം. ഇവ രണ്ടും കഴിഞ്ഞ് അതേ രാവ് പുലരും മുമ്പ് മക്കയിലെ മസ്ജിദുൽ ഹറാമിൽ തന്നെ തിരിച്ചെത്തിയ മഹാപ്രയാണം, ഈ മൂന്നും കൂടിയ മഹാപ്രയാണമാണ് ഇസ്റാഅ്.

അഹ്‌ലുസ്സുന്നഃയുടെ ഇമാമുകൾ ഈ സംഭവത്തെ വായിച്ചത് കേൾക്കാൻ സാധിച്ചാൽ അതു തന്നെ വലിയ തൗഫീഖാണ്. മനുഷ്യന് മനുഷ്യനെ കുറിച്ച് തന്നെയുള്ള വേവലാതികൾക്ക് അതിൽ ഉത്തരമുണ്ട്. അത് അവന്റെ ചേതനയെയും പ്രതിഭയെയും ആഴത്തിൽ സ്‌പർശിക്കുന്നു. പദാർത്ഥവൽക്കരണത്തിന്റെ, ഭൗതിക പ്രമത്തതയുടെ, കമ്പോളവൽക്കരണത്തിന്റെ പിടിയിൽ അമർന്ന മനുഷ്യന് അവിടെ ഒരു നെടുവീർപ്പിനെങ്കിലും അവസരം ലഭിക്കുന്നു.

ഈ പ്രപഞ്ചത്തിലെ മഹാവിസ്‌മയങ്ങളിലൊന്നായ മനുഷ്യൻ സർഗ്ഗശേഷിയും പ്രതിഭാധനത്വവും കൊണ്ട് അനുഗൃഹീതനാണ്. സ്വതന്ത്രമായി ആവിഷ്‌കരിക്കാനും സ്വയം നിർമ്മിക്കാനും കഴിവ് നൽകപ്പെട്ടവൻ. വിപുലമായ സാധ്യതകളുള്ള സവിശേഷമായ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഉടമ. അനശ്വരതക്കു വേണ്ടിയുള്ള അവന്റെ ദാ‌ഹം അടങ്ങാത്തതാണ്. ആത്മപ്രകാശനത്തിന്റെ വഴികൾ തേടിയുള്ള അവന്റെ യാത്രകൾക്ക് അറ്റമില്ല. കല, സാഹിത്യം, സംഗീതം, ശാസ്‌ത്രം, ഗണിതം, തത്വചിന്ത, നിരൂപണം, ലാവണ്യം, ആസ്വാദനം, മുതലായവയെല്ലാം ഈ യാത്രയിലെ വഴിയടയാളങ്ങൾ മാത്രം. പക്ഷെ, അവയൊന്നും ദാഹം തീർക്കാൻ ഉതകുന്നവയല്ല. അവയെല്ലാം മൃഗതൃഷ്‌ണ പോലെ മോഹിപ്പിച്ച് നിരാശപ്പെടുത്തുക മാത്രമേ ചെയ്യുന്നുള്ളു. ലക്ഷ്യത്തിന് രണ്ടു പടി ഇപ്പുറം നിന്നു പോകുന്നതു പോലെ. ചുണ്ടിനും കപ്പിനുമിടയിൽ ഇനിയുമെത്ര ദൂരം?! ആരറിവൂ യാഥാർത്ഥ്യം!

ഇതിനെല്ലാം ഒരു മറുവശമുണ്ട്. അവന്റെ മുന്നിൽ മൂടിക്കിടക്കുന്ന മറ്റൊരു വഴിയുണ്ട്; ഇക്കാലത്ത് കൂടുതലാരും കേറാത്ത വഴി. ശൈഖ് മുഖ്ബിൽ ﵀ ആ വഴിയിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടിയിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ തന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്നതായിരിക്കും ഉചിതം: وإني إذا فتحت صحيح البخاري وقلت: قال الإمام البخاري -رحمه الله-: حدثنا عبد الله بن يوسف، قال: حدثنا مالك.. أو فتحت صحيح مسلم وقلت: قال الإمام مسلم -رحمه الله-: حدثنا يحيى بن يحيى، قال: قرأت على مالك.. أنسى جميع مشاغل الدنيا ومشاكلها. [الشيخ مقبل الوادعي في الصحيح المسند] [സ്വഹീഹുൽ ബുഖാരി തുറന്നു വെച്ച് ഞാൻ വായിച്ചാൽ..

ഇമാം ബുഖാരി ﵀ പറയുന്നു: നമുക്ക് ഈ ഹദീസ് പറഞ്ഞു തന്നത് അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ യൂസുഫ്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: നമുക്ക് ഈ ഹദീസ് പറഞ്ഞു തന്നത് മാലിക്..

അല്ലെങ്കിൽ സ്വഹീഹ് മുസ്‌ലിം തുറന്നു വെച്ച് ഞാൻ വായിച്ചാൽ..

മുസ്‌ലിം ﵀ പറയുന്നു: നമുക്ക് ഈ ഹദീസ് പറഞ്ഞു തന്നത് യഹ്‌യാ ബിൻ യഹ്‌യാ. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ഇത് നാം മാലിക് മുമ്പാകെ വായിച്ച് സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയത്..

അപ്പോൾ ദുനിയാവിന്റെ എല്ലാ വ്യവഹാരങ്ങളും വ്യാകുലതകളും ഞാൻ മറക്കും.] (ശൈഖ് മുഖ്ബിൽ അൽ വാദിഈ തന്റെ സ്വഹീഹുൽ മുസ്‌നദിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയത്)

ഇമാം ബുഖാരി ﵀ മുതൽ ഇമാം അൽബാനി ﵀ വരെയുള്ളവരുടെ കൂടെ ഒരു യാത്ര! മഹാന്മാരായ ഗുരുവര്യന്മാരെയെല്ലാം സന്ദർശിക്കാനുള്ള ഒരു സുവർണ്ണാവസരം. സമയരഥത്തിൽ പിന്നോട്ടുള്ള ഒരു മഹായാനം. ഭൗമലോകത്തിന്റെ വിപരീതകോടിയിൽനിന്ന് ആത്മീയലോകത്തിന്റെ പരകോടിയിലേക്കുള്ള ആരോഹണം. നബി ﷺയെ, അവിടുത്തെ അനുചരന്മാരെ, അവരുടെ ഉച്‌ഛ്വാസ നിശ്വാസങ്ങൾ ഒപ്പിയെടുത്ത അഹ്‌ലുൽ ഹദീസിന്റെ ഇമാമുകളെ കേൾക്കാനുള്ള മഹാഭാഗ്യം. ദുനിയാവിന്റെ അതിരുകൾ ഭേദിച്ച് അനശ്വരതയിൽ എവിടെയോ ആത്മീയതയുടെ ഓരമണയുന്ന ഒരു മഹാനുഭവം.

ഇസ്റാഇനെ കുറിച്ചുള്ള വായന അതാണ്. നാം ആസ്വദിക്കാൻ ശ്രമിച്ച പ്രതിഭാവിലാസങ്ങളും ആത്മപ്രകാശനങ്ങളും സർഗ്ഗക്രിയകളും എല്ലാം ഇടുങ്ങിവരുമ്പോൾ, ഇരുട്ട് മൂടുമ്പോൾ, പ്രതിസന്ധികളിൽ മുട്ടി മുടങ്ങിനിൽക്കുമ്പോൾ ഇത് മറിച്ചൊരനുഭവം പ്രദാനം ചെയ്യും, തീർച്ച. ഇത് നമ്മെ തുറന്നുവിടും, വിശാലതയുടെ അനന്തവിഹായുസ്സിലേക്ക്, അനുഭൂതികളുടെ അവാച്യമായ തലങ്ങളിലേക്ക്. അനുഭവിച്ചവനേ അറിയൂ. അനുകരിക്കുന്നവന് അഭിനയിക്കാനല്ലേ പറ്റൂ. അതിനായി ഇമാം അൽബാനി ﵀യുടെ كِتَابُ الْإِسْرَاءِ وَالْمِعْرَاجِ എന്ന ലഘുകൃതി ഇവിടെ പരിചയപ്പെടുത്തുകയാണ്. മേൽ പറഞ്ഞ അനിതരമായ ഒരനുഭവത്തിനു പുറമെ ഇസ്റാഇനെ കുറിച്ച് ലഭിക്കാവുന്ന ഏറ്റവും മുന്തിയ, ആധികാരിമായ ധാരണ സ്വായത്തമാക്കാം. മലയാളികളായ അനുവാചകർക്ക് ഗ്രഹിക്കാവുന്ന വിധത്തിൽ മേൽ കൃതിയിലെ ആശയാവലികൾ പരാവർത്തനം ചെയ്യാനാണ് ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളത്. അല്ലാതെ, ഇതിനെ ഒരു പദാനുപദ വിവർത്തനമായി കാണേണ്ടതില്ല. മുഹദ്ദിസുകളുടെ ശൈലിയും ഹദീസ് വിജ്ഞാനീയത്തിലെ സാങ്കേതിക ശബ്ദാവലികളും അറിയാത്ത വായനക്കാർക്ക് ആരംഭത്തിൽ അൽപം ബുദ്ധിമുട്ട് തോന്നാം. ബുദ്ധിമുട്ടും വേദനയുമില്ലാതെ നേടിയെടുക്കാവുന്നത് നല്ല കാര്യങ്ങളായിരിക്കില്ലെന്ന് പറയേണ്ടതില്ലല്ലോ.

ഭാഷാപരിജ്ഞാനമുള്ളവരെ ഉദ്ദേശിച്ച് അറബി മൂലം കൂടി എടുത്ത് ചേർത്തിട്ടുണ്ട്. സൂക്ഷ്മമായ അർത്ഥഭേദങ്ങളും ധ്വനികളും മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നവർക്ക് അതൊരു സൗകര്യമായിരിക്കട്ടെ. അവലംബഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ വാള്യം, പേജ് നമ്പർ, ഹദീസ് നമ്പർ പോലുള്ളത് ചേർത്തിട്ടില്ല. കാരണം, അൽബാനി ﵀ പറയുന്ന പല കൃതികളും നമുക്ക് ലഭ്യമല്ല. കൂടാതെ, അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ച പതിപ്പുകൾ കാണാനുള്ള സാധ്യതയും വിരളമാണ്. മറ്റു കൃതികളെ പോലെ ഇതിനെ കാണരുത്. ഓർക്കുക! ഇത് ഇമാം അൽബാനി ﵀യുടെ രചനയാണ്; ഹദീസ് വിശകലന ശൈലിയിലാണ് ഇത് തയ്യാറാക്കിയിട്ടുള്ളത്.

നബി ﷺയുടെ നിശാപ്രയാണവും ആകാശാരോഹണവും കൃത്യമായി പ്രതിപാദിക്കുന്ന രണ്ടു ഹദീസുകളും അവയുടെ കൈവഴികളും താഴെ കൊടുക്കാം:

I) അബൂ ഹുറയ്റഃ ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യുന്ന ഹദീസ്. അതിന് രണ്ടു കൈവഴികളുണ്ട്.

(1) ഇമാം ബുഖാരി ﵀ സഈദ് ബിൻ അൽമുസയ്യിബ് ﵀ വഴി അബൂ ഹുറയ്റഃ ﵁ൽനിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുന്നത്.

(2) ഇമാം മുസ്‌ലിം ﵀ അബൂ സലമഃ ബിൻ അബ്ദിറഹ്‌മാൻ ﵀ വഴി അബൂ ഹുറയ്റഃ ﵁ൽനിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുന്നത്.

II) അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യുന്ന ഹദീസ്. അതിന് മൂന്ന് കൈവഴികളുണ്ട്.

(1) സുഹ്‌രി ﵀ അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ൽനിന്ന്, അദ്ദേഹം അബൂ ദർ ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം.

(2) ഖതാദഃ ﵀ അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ൽനിന്ന്, അദ്ദേഹം മാലിക് ബിൻ സ്വഅ്സ്വഅഃ ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം.

(3) ശരീക് ബിൻ അബീ നമിറും ഥാബിത് അൽ ബുനാനിയും رحمهما الله അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം.

ഇനി കിതാബുൽ ഇസ്റാഇ വൽ മിഅ്റാജ് തുടർന്ന് വായിക്കാം.

1. അബൂ ഹുറയ്റഃ ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് അതിന് വ്യത്യസ്‌ത കൈവഴികളുണ്ട്:

﵂) സഈദ് ബിൻ അൽ മുസയ്യിബ്, അബൂ ഹുറയ്റഃ ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. നബി ﷺപറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ മൂസാ ﵇നെ കണ്ടുമുട്ടി. നബി ﷺ അദ്ദേഹത്തെ വർണ്ണിച്ചു: കൂടുതൽ തടിയില്ലാത്ത, അമിതമല്ലെങ്കിലും നീളമുള്ള ശരീരം, വളരെ ചുരുണ്ടതോ തീർത്തും നേർത്തതോ അല്ലാത്ത മുടി, ശനൂഅഃ ഗോത്രത്തിലെ പുരുഷന്മാരിൽ പെട്ടവനെ പോലെ.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞാൻ ഈസാ ﵇നെയും കണ്ടുമുട്ടി. അദ്ദേഹത്തെ അവിടുന്ന് വർണ്ണിച്ചത്: ഒത്ത ശരീരപ്രകൃതി, ചെമന്ന നിറം, കുളിമുറിയിൽനിന്ന് പുറത്തു വന്നപോലെ.

അവിടുന്ന് തുടരുന്നു: ഞാൻ ഇബ്റാഹീം ﵇നെയും കണ്ടുമുട്ടി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മക്കളിൽ അദ്ദേഹത്തോട് ഏറ്റവും സാദൃശ്യമുള്ളത് എനിക്കു തന്നെയാണ്.

അങ്ങനെ എനിക്ക് രണ്ടു പാത്രങ്ങൾ കൊണ്ടുതന്നു; ഒന്നിൽ പാലും, മറ്റേതിൽ മദ്യവും. എന്നോട് ഇഷ്ടപ്പെട്ടത് എടുത്തോളൂ എന്ന് പറഞ്ഞു. ഞാൻ പാൽ എടുത്ത് കുടിച്ചു. എന്നോട് പറഞ്ഞു: താങ്കൾ ശുദ്ധപ്രകൃതിയുടെ മാർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു. താങ്കൾ മദ്യം എടുത്തിരുന്നുവെങ്കിൽ താങ്കളുടെ സമുദായം പിഴച്ചു പോകുമായിരുന്നു.

(ബുഖാരി, മുസ്‌ലിം, അഹ്‌മദ് എന്നിവർ ഉദ്ധരിച്ചത്; ബഗവി ശർഹുസ്സുന്നഃയിലും)

﵂﵂) അബൂ സലമഃ ബിൻ അബ്ദിറഹ്‌മാൻ, അബൂ ഹുറയ്റഃ ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം.നബി ﷺ പറയുന്നു:

ഹിജ്ർ ഇസ്‌മാഈലിൽ ആയിട്ടാണ് ഞാൻ എന്നെ കാണുന്നത്. ഖുറൈശികൾ എന്നോട് എന്റെ നിശാപ്രയാണത്തെ കുറിച്ച് ചോദിച്ച് കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിനെ കുറിച്ച് ഞാൻ ഉറപ്പു വരുത്തിയിട്ടില്ലാത്ത കുറേ കാര്യങ്ങളാണ് അവർ എന്നോട് ചോദിക്കുന്നത്. ഇന്നോളം വിഷമിച്ചിട്ടില്ലാത്ത വിധം, വല്ലാത്തൊരു വിഷമസന്ധിയിലാണ് ഞാൻ അകപ്പെട്ടത്. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അപ്പോൾ അല്ലാഹു എനിക്കത് ഉയർത്തിക്കാണിച്ചു തന്നു. ഞാൻ അത് നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. പിന്നെ, അവർ എന്നോട് ചോദിച്ച ഒന്നിനെ കുറിച്ചും ഞാൻ അവർക്ക് പറഞ്ഞു കൊടുക്കാതിരുന്നില്ല.

ഞാൻ എന്നെ ഒരു പറ്റം നബിമാരുടെ കൂടെയാണ് കണ്ടത്. അപ്പോഴതാ മൂസാ ﵇ നിന്നു നമസ്‌കരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ വലിയ തടിയില്ലാത്ത, സമാന്യം നീളമുള്ള, ശനൂഅഃ ഗോത്രക്കാരിൽപെട്ട ഒരു വ്യക്തിയെ പോലെ തോന്നി.

അപ്പോഴതാ അവിടെ മർയമിന്റെ പുത്രൻ ഈസാ ﵇ നിന്നു നമസ്‌കരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തോട് ഏറ്റവും സാമ്യമുള്ളയാൾ ഉർവത്തു ബിൻ മസ്ഊദ് അസ്സഖ്ഫിയാണ്.

അപ്പോഴതാ ഇബ്റാഹീം ﵇ നിന്നു നമസ്‌കരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തോട് ഏറ്റവും സാമ്യമുള്ളത് നിങ്ങളുടെ കൂട്ടുകാരൻ തന്നെയാണ്. (സ്വന്തത്തെ തന്നെ ഉദ്ദേശ്യം)

അങ്ങനെ നമസ്‌കാരത്തിനു സമയമായി. ഞാൻ അവർക്ക് ഇമാമായി നമസ്‌കരിച്ചു. നമസ്‌കാരത്തിൽനിന്ന് വിരമിച്ചപ്പോൾ ഒരാൾ പറഞ്ഞു: ഓ മുഹമ്മദ്! ഇതാണ് മാലിക്, നരകത്തിന്റെ കാവൽക്കാരൻ. അദ്ദേഹത്തോട് സലാം പറയൂ. ഞാൻ തിരിഞ്ഞു നോക്കി. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഇങ്ങോട്ട് സലാം പറഞ്ഞ് തുടങ്ങിയിരുന്നു.

(മുസ്‌ലിം സ്വഹീഹിൽ ഉദ്ധരിച്ചത്)

2. അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ന്റെ ഹദീസ്. അദ്ദേഹം ഇത് വ്യത്യസ്‌തരായ കൂട്ടാളികളിൽനിന്നാണ് സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. അതോടൊപ്പം, അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് ഇത് ഒന്നിലധികം കൈവഴികളിലൂടെ നിവേദനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

﵂) സുഹ്‌രി ﵀ അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബൂ ദർ ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം.

﵂﵂) ഖതാദഃ ﵀ അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ ൽനിന്നും, അദ്ദേഹം മാലിക് ബിൻ സ്വഅ്സ്വഅഃ ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം.

﵂﵂﵂) ശരീക്ക് ബിൻ അബീ നമിറും ഥാബിത് അൽ ബുനാനിയും അനസ് ﵁ൽനിന്നും, അദ്ദേഹം നബി ﷺയിൽനിന്നും മധ്യവർത്തികളില്ലാതെ നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്.

മൂന്നു പേരും അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യുന്നതിൽ, ഇബ്‌നു ഹജർ ﵀ ഫത്ഹുൽ ബാരിയിൽ പറഞ്ഞ പോലെ, ഒരാളുടേതിൽ ഇല്ലാത്ത അധിക വിവരണം മറ്റുള്ളവരുടേതിലുണ്ട്.

അവരിൽ ഓരോരുത്തരുടെയും അടുക്കലുള്ള അധിക വിവരണങ്ങളിൽ സ്വീകാര്യയോഗ്യമായത് ഏതെന്ന് കണ്ടെത്തി സ്വീകരിക്കുന്നതിനു വേണ്ടി അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് മൂന്നു പേരും ഉദ്ധരിക്കുന്ന രിവായത്തുകൾ ഇവിടെ പറയാം.

1. സുഹ്‌രി ﵀ അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ൽനിന്ന്, അദ്ദേഹം അബൂദർ ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

മക്കയിലുള്ള എന്റെ വീടിന്റെ മേൽക്കൂര പിളർത്തി ജിബ്‌രീൽ ഇറങ്ങിവന്നു. എന്റെ ഹൃദയം കീറി സംസം വെള്ളം കൊണ്ട് കഴുകി. അദ്ദേഹം വിശ്വാസവും ഹിക്മത്തും നിറച്ച സ്വർണ്ണത്തിന്റെ ഒരു താലം കൊണ്ടുവന്നു. അത് എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒഴിച്ചു. എന്നിട്ടത് മൂടി. എന്റെ കൈ പിടിച്ചു. എന്നെയും കൊണ്ട് ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. അങ്ങനെ ഒന്നാനാകാശത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ ആകാശത്തിന്റെ കാവൽക്കാരനോട് പറഞ്ഞു: തുറക്കൂ. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ്? അതിനുത്തരം പറഞ്ഞു: ഇത് ജിബ്‌രീലാണ്. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: നിന്റെ കൂടെ ആരെങ്കിലുമുണ്ടോ? അതിനു മറുപടി പറഞ്ഞു: അതെ, എന്റെ കൂടെ മുഹമ്മദ് ﷺ ഉണ്ട്. അപ്പോൾ ചോദിച്ചു: അദ്ദേഹത്തിനു ദൗത്യം (ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള അനുമതി) നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ? ജിബ്‌രീൽ, മറുപടി നൽകി: അതെ. അപ്പോൾ തുറന്നു കൊടുത്തു.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അങ്ങനെ തുറന്നു കിട്ടിയപ്പോൾ ഞങ്ങൾ ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിനു മുകളിൽ കേറി. അവിടെ അതാ ഒരാൾ ഇരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലതു ഭാഗത്ത് കുറേ ജനാവലികളുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടതുഭാഗത്തും വലിയ ജനാവലികളുണ്ട്. അദ്ദേഹം വലത്തോട്ട് നോക്കിയാൽ ചിരിക്കുകയും ഇടത്തോട്ട് നോക്കിയാൽ കരയുകയും ചെയ്യുന്നു.

അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: നല്ലവനായ നബിക്ക്, നല്ലവനായ മകന് സ്വാഗതം.

ഞാൻ ജിബ്‌രീലിനോട് ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇതാണ് ആദം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലതും ഇടതുമുള്ള ജനാവലികൾ തന്റെ മക്കളുടെ ആത്മാക്കളാണ്. അവരിൽ വലതു പക്ഷത്തുള്ളവർ സ്വർഗ്ഗസ്ഥരാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടതുഭാഗത്തുള്ളവർ നരകാവകാശികളുമാണ്. തന്റെ വലതു ഭാഗത്തേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം ചിരിക്കുന്നു. തന്റെ ഇടതുഭാഗത്തേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം കരയുന്നു.

അങ്ങനെ എന്നെയും കൂട്ടി അദ്ദേഹം രണ്ടാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. അതിന്റെ കാവൽക്കാരനോട് പറഞ്ഞു: തുറക്കൂ. അപ്പോൾ കാവൽക്കാരൻ ഒന്നാനാകാശത്തിലെ കാവൽക്കാരനെ പോലെ എല്ലാം ചോദിക്കുകയും എന്നിട്ട് തുറക്കുകയും ചെയ്‌തു.

അനസ് ﵁ പറയുന്നു: ആകാശങ്ങളിൽ ആദം, ഇദ്‌രീസ്, മൂസാ, ഈസാ, ഇബ്റാഹീം ﵈ എന്നിവരെ കണ്ട കാര്യം അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു. പക്ഷെ, അവരുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങൾ എങ്ങനെയാണെന്നതു സംബന്ധിച്ച് ഒന്നും സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടില്ല. അവിടുന്ന് ആദം ﵇നെ ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലും ഇബ്റാഹീം ﵇നെ ആറാമത്തെ ആകാശത്തിലും കണ്ടു എന്ന കാര്യം പറയുന്നുണ്ട്.

(ഇബ്‌നു ഹജർ ﵀ പറയുന്നു: ഇത് അനസ് ﵁വിൽനിന്നുള്ള ശരീക്കിന്റെ രിവായത്തിനോട് യോജിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടെണ്ണം ഒഴിച്ച് മറ്റെല്ലാ രിവായത്തുകളിലും വന്നിരിക്കുന്നത് ഇബ്റാഹീം ﵇ ഏഴാനാകാശത്തിലാണ് എന്നുള്ളതാണ്. ഭൂരിഭാഗത്തിന്റെ രിവായത്തിനാണ് പ്രാമുഖ്യം. കാരണം അതിൽ അദ്ദേഹം ബയ്‌ത്തുൽ മഅ്മൂറിലേക്ക് മുതുക് ചാരിയിരിക്കുന്ന കാര്യം പറയുന്നുണ്ട്. അത് ഏഴാമത്തെ ആകാശത്തിലാണെന്ന കാര്യം തർക്കമറ്റതാണ്.)

അനസ് ﵁ പറയുന്നു: അങ്ങനെ ജിബ്‌രീൽ നബി ﷺയെയും കൂട്ടി ഇദ്‌രീസ് ﵇ന്റെ അരികിലൂടെ നടന്നുപോയപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: നല്ലവനായ നബിക്ക്, നല്ലവനായ സഹോദരന് സ്വാഗതം. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ്? ജിബ്‌രീൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ഇത് ഇദ്‌രീസാണ്.

പിന്നീട് ഞാൻ മൂസാ ﵇ന്റെ അരികിലൂടെ നടന്നുപോയി. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: നല്ലവനായ നബിക്ക്, നല്ലവനായ സഹോദരന് സ്വാഗതം. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ്? ജിബ്‌രീൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ഇതാണ് മൂസാ.

ശേഷം, ഞാൻ ഈസാ ﵇ന്റെ അരികിലൂടെ നടന്നുപോയി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: നല്ലവനായ നബിക്ക്, നല്ലവനായ സഹോദരന് സ്വാഗതം. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ്? ജിബ്‌രീൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ഇതാണ് ഈസാ.

അനന്തരം ഞാൻ ഇബ്റാഹീം ﵇ന്റെ അരികിലൂടെ നടന്നുപോയി. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: നല്ലവനായ നബിക്ക്, നല്ലവനായ സഹോദരന് സ്വാഗതം.

ഇബ്‌നു ശിഹാബ് പറയുന്നു: ഇബ്‌നു ഹസ്‌മ് എന്നോട് പറഞ്ഞു: ഇബ്‌നു അബ്ബാസും അബൂ ഹയ്യത്തുൽ അൻസ്വാരിയും ﵄ നബി ﷺ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെന്ന് പറയാറുണ്ടായിരുന്നു:

പേന ചലിക്കുന്ന ശബ്ദം കേൾക്കുന്ന വിതാനത്തിനു മുകളിലെത്തുന്നതു വരെ എന്നെ ആരോഹണം ചെയ്യിച്ചു.

ഇബ്‌നു ഹസ്‌മും അനസ് ബിൻ മാലികും ﵄ പറഞ്ഞു, നബി ﷺ പറയുന്നു:

അങ്ങനെ അല്ലാഹു എന്റെ സമുദായത്തിന് അമ്പത് നേരത്തെ നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാക്കി. ഞാൻ അതുമായി മടങ്ങി. മൂസാ ﵇യുടെ അരികിലെത്തിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് എന്താണ് അല്ലാഹു നിർബന്ധമാക്കിയത്? ഞാൻ പറഞ്ഞു: അമ്പത് നേരത്തെ നമസ്‌കാരം. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിലേക്ക് തിരിച്ചു പോകൂ. താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് അത് വഹിക്കാനാവില്ല. അങ്ങനെ ഞാൻ എന്റെ റബ്ബിലേക്ക് തിരിച്ചുപോയി. ഞാൻ റബ്ബിനോട് അപേക്ഷിച്ചു. അവൻ എനിക്ക് മറുപടി നൽകി. അതിൽനിന്ന് ഒരു ഭാഗം ഒഴിവാക്കി തന്നു. ഞാൻ മൂസാ ﵇യുടെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങിയെത്തി. ഒരു ഭാഗം ഒഴിവാക്കി തന്നു എന്ന് പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിലേക്ക് തിരിച്ചു പോകുക, താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് അതും വഹിക്കാനാവില്ല. ഞാൻ തിരിച്ചുപോയി. അപ്പോൾ ഒരു ഭാഗം കൂടി ഒഴിവാക്കി തന്നു. ഞാൻ മൂസാ ﵇യുടെ അടുത്തേക്കു തന്നെ മടങ്ങി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകുക. താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് ഇതും വഹിക്കാനാവില്ല. ഞാൻ മടങ്ങി. അപ്പോൾ അല്ലാഹു പറഞ്ഞു: «ഇത് അഞ്ച്. എന്നാൽ ഇത് അമ്പതിനു തുല്യം. എന്റെ അടുക്കൽ ഈ വാക്കിന് മാറ്റമില്ല». അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞാൻ മൂസാ ﵇യുടെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിലേക്ക് തിരിച്ചു പോകുക. ഞാൻ പറഞ്ഞു: എന്റെ റബ്ബിലേക്ക് ഇനിയും തിരിച്ചുപോകാൻ എനിക്ക് ലജ്ജ തോന്നുന്നു.

പിന്നെ ജിബ്‌രീൽ എന്നെയും കൂട്ടിപോയി. അങ്ങനെ സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹാ വരെ എത്തി. അതിനെ നിറച്ചാർത്തുകൾ മൂടിയിരിക്കുന്നു! അത് എങ്ങനെയെന്ന് എനിക്ക് വർണ്ണിക്കാനാവില്ല. പിന്നീട് എന്നെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചു. മുത്തുകൾ കൊണ്ടാണ് അതിലെ മേലാപ്പുകൾ. അവിടുത്തെ മണ്ണ് കസ്‌തൂരിയാണ്».

(ബുഖാരിയും മുസ്‌ലിമും ഉദ്ധരിച്ചത്. ഇതിലെ ചിലഭാഗം നസാഈ നമസ്‌കാരത്തിന്റെ അധ്യായത്തിൽ ആദ്യഭാഗത്ത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം അബൂ ദർ ﵁നെ കുറിച്ച് പരാമർശിച്ചിട്ടില്ല. അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ അഹ്‌മദും ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അബൂ ദർ ﵁ന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഉബയ്യു ബിൻ കഅ്ബ് ﵁നെയാണതിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ഇബ്‌നു കഥീർ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച പോലെ അത് നിവേദകന്മാരിൽ ചിലർക്ക് സംഭവിച്ച ധാരണപ്പിശകാണ്)

2. ഖതാദഃ അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ൽനിന്നും, അദ്ദേഹം മാലിക് ബിൻ സ്വഅ് സ്വഅഃ ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

ഞാൻ വിശുദ്ധ ഗേഹത്തിനരികിൽ - ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത് കഅ്ബക്കരികിൽ, ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത് ഹത്വീമിൽ, ഖതാദഃ ചിലപ്പോൾ പറയാറുള്ളത് ഹിജ്ർ ഇസ്‌മാഈലിൽ - ഉറക്കിലും ഉണർവ്വിലുമല്ലാതെ, അങ്ങനെ ചെരിഞ്ഞു കിടക്കുകയാണ്. അപ്പോൾ മൂന്നാളുകൾ, അവരിൽ രണ്ടുപേർക്കിടയിൽ മധ്യത്തിലുള്ള വ്യക്തി മുന്നോട്ടു വന്നു. സ്വർണ്ണം കൊണ്ടുള്ള ഒരു താലം എന്റെ അടുത്ത് കൊണ്ടുവെച്ചു. അതിൽ ഈമാനും ഹിക്മത്തും നിറച്ചിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ എന്റെ മാറിടം മുതൽ അടിവയർ വരെ കീറി. ഹൃദയം സംസം വെള്ളം കൊണ്ട് കഴുകി. എന്നിട്ട് അതിൽ ഈമാനും ഹിക്മത്തും നിറച്ചു. അതിനെ യഥാസ്ഥാനത്ത് വെച്ചു. പിന്നീട് കഴുതയെക്കാൾ വലുതും കോവർ കഴുതയെക്കാൾ ചെറുതുമായ ഒരു വാഹനം കൊണ്ടുവന്നു.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അപ്പോൾ ജാറൂദ് ചോദിച്ചു: അബൂ ഹംസ, അതാണോ ബുറാഖ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അതെ.

അതിന്റെ ഒരു കാലടി പതിക്കുന്നത് അതിന്റെ ദൃഷ്ടി എത്തുന്ന അറ്റത്താണ്. എന്നെ അതിന്മേൽ കേറ്റി. അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിലെത്തി. അവിടെ വെച്ച് നബിമാരെയും ദൂതന്മാരെയും കൂട്ടി ഞാൻ ഇമാമായി നമസ്‌കരിച്ചു. പിന്നെ ഞാൻ ജിബ്‌രീലിന്റെ കൂടെ ഒന്നാമത്തെ ആകാശം വരെ പോയി. അപ്പോൾ ചോദിക്കപ്പെട്ടു: ഇത് ആരാണ്? അതിനു മറുപടി നൽകി: ജിബ്‌രീൽ. അപ്പോൾ ചോദിക്കപ്പെട്ടു: താങ്കളുടെ കൂടെ ആരാണ്? മുഹമ്മദ് എന്ന് മറുപടി നൽകി. അപ്പോൾ ചോദിക്കപ്പെട്ടു: അദ്ദേഹത്തിനു ദൗത്യം നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ? അതെ എന്ന് ഉത്തരം ചെയ്‌തു. (രിസാലത്താകാം, ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള അനുമതിയാകാം, രണ്ടാമത്തേതിനാണ് അധിക പണ്ഡിതന്മാരും മുൻഗണന നൽകുന്നത്) അപ്പോൾ പറയപ്പെട്ടു: അദ്ദേഹത്തിനു സ്വാഗതം. അദ്ദേഹം വന്ന വരവ് എത്ര നല്ല വരവാണ്! അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അപ്പോൾ ആകാശം തുറന്നു കൊടുത്തു. അങ്ങനെ ഞാൻ ആദം ﵇ന്റെ അടുത്ത് എത്തി. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: ഇത് താങ്കളുടെ പിതാവായ ആദമാണ്; അദ്ദേഹത്തോട് സലാം പറയൂ. ഞാൻ സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കി. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: മകനെന്ന നിലയിലും നബിയെന്ന നിലയിലും നിനക്കു സ്വാഗതം. ഒരു രിവായത്തിൽ, നല്ലവനായ മകനേ, നല്ലവനായ നബിയേ, നിനക്കു സ്വാഗതം എന്നാണുള്ളത്.

എന്നെയും കൂട്ടി പിന്നെയും മുകളിലേക്ക് കേറി. രണ്ടാമത്തെ ആകാശത്തിലെത്തി തുറക്കാനാവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ചോദിക്കപ്പെട്ടു: ഇത് ആരാണ്? ജിബ്‌രീൽ എന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു. അനന്തരം ചോദിക്കപ്പെട്ടു: താങ്കളുടെ കൂടെ ആരാണ്? മുഹമ്മദാണെന്ന് മറുപടി നൽകി. അങ്ങനെ ഞാൻ യഹ്‌യാ, ഈസാ ﵉ എന്നിവരുടെ അടുക്കലെത്തി. സഹോദരിമാരുടെ മക്കളാണ് അവർ ഇരുവരും. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു. ഇത് യഹ്‌യയും ഈസയുമാണ് അവരോട് സലാം പറയൂ. ഞാൻ അവർക്ക് സലാം പറഞ്ഞു. അവർ സലാം മടക്കി. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: സഹോദരൻ എന്ന നിലയിൽ, നബിയെന്ന നിലയിൽ, താങ്കൾക്ക് സ്വാഗതം. ഒരു രിവായത്തിൽ, നല്ല സഹോദരന്, നല്ല നബിക്ക് സ്വാഗതം എന്നാണുള്ളത്.

എന്നെയും കൂട്ടി പിന്നെയും മുകളിലേക്ക് കേറി. ഞങ്ങൾ മൂന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലെത്തി. മുമ്പത്തെ പോലെ ആവർത്തിച്ചു. അങ്ങനെ ഞാൻ യൂസുഫ് ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: ഇത് യൂസുഫ് ആണ്; സലാം പറയൂ. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കിയിട്ട് പറഞ്ഞു: സഹോദരൻ എന്ന നിലയിൽ, നബിയെന്ന നിലയിൽ, താങ്കൾക്ക് സ്വാഗതം. ഒരു രിവായത്തിൽ, നല്ല സഹോദരന്, നല്ല നബിക്ക് സ്വാഗതം എന്നാണുള്ളത്.

എന്നെയും കൂട്ടി പിന്നെയും മുകളിലേക്ക് കേറി. ഞങ്ങൾ നാലാമത്തെ ആകാശത്തിലെത്തി. മുമ്പത്തെ പോലെ ആവർത്തിച്ചു. അങ്ങനെ ഞാൻ ഇദ്‌രീസ് ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: ഇത് ഇദ്‌രീസ് ആണ്; സലാം പറയൂ. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കി. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: സഹോദരൻ എന്ന നിലയിൽ, നബിയെന്ന നിലയിൽ, താങ്കൾക്ക് സ്വാഗതം. ഒരു രിവായത്തിൽ, നല്ല സഹോദരന്, നല്ല നബിക്ക് സ്വാഗതം എന്നാണുള്ളത്.

എന്നെയും കൂട്ടി പിന്നെയും മുകളിലേക്ക് കേറി. ഞങ്ങൾ അഞ്ചാമത്തെ ആകാശത്തിലെത്തി. മുമ്പത്തെ പോലെ ആവർത്തിച്ചു. അങ്ങനെ ഞാൻ ഹാറൂൻ ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: ഇത് ഹാറൂൻ ആണ്; സലാം പറയൂ. ഞാൻ സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കി. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: സഹോദരൻ എന്ന നിലയിൽ, നബിയെന്ന നിലയിൽ, താങ്കൾക്ക് സ്വാഗതം. ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത്,നല്ല സഹോദരന്, നല്ല നബിക്ക് സ്വാഗതം എന്നാണുള്ളത്.

എന്നെയും കൂട്ടി പിന്നെയും മുകളിലേക്ക് കേറി. ഞങ്ങൾ ആറാമത്തെ ആകാശത്തിലെത്തി. മുമ്പത്തെ പോലെ ആവർത്തിച്ചു. ഞാൻ മൂസാ ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: ഇത് മൂസയാണ്; സലാം പറയൂ. ഞാൻ സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കിയിട്ട് പറഞ്ഞു: സഹോദരൻ എന്ന നിലയിൽ, നബിയെന്ന നിലയിൽ, താങ്കൾക്ക് സ്വാഗതം. ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത്, നല്ല സഹോദരന്, നല്ല നബിക്ക് സ്വാഗതം എന്നാണ്. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടുകടന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം കരഞ്ഞു. നിങ്ങളെ കരയിപ്പിച്ചതെന്ത്? എന്ന് ചോദിക്കപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: റബ്ബേ, എന്റെ സമുദായത്തിൽനിന്ന് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നവരെക്കാൾ കൂടുതൽ അംഗങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠരും എനിക്കു ശേഷം നീ നിയോഗിച്ച ഈ ചെറുപ്പക്കാരന്റെ സമുദായത്തിൽനിന്നും സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമല്ലോ.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: എന്നെയും കൊണ്ട് പിന്നെയും മുകളിലേക്ക് കേറി. ഞങ്ങൾ ഏഴാമത്തെ ആകാശത്തിലെത്തി. മുമ്പത്തെ പോലെ ആവർത്തിച്ചു. അങ്ങനെ ഇബ്റാഹീം ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: ഇത് താങ്കളുടെ പിതാവായ ഇബ്റാഹീം; സലാം പറയൂ. ഞാൻ സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കിയിട്ട് പറഞ്ഞു: മകൻ എന്ന നിലയിൽ, നബിയെന്ന നിലയിൽ, താങ്കൾക്ക് സ്വാഗതം. ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത്, നല്ല മകന്, നല്ല നബിക്ക് സ്വാഗതം എന്നാണ്.

ഖതാദഃ പറയുന്നു: ഹസനുൽ ബസ്വ്‌രി, അബൂ ഹുറയ്റഃ ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

പിന്നീട് ബയ്‌ത്തുൽ മഅ്മൂർ എനിക്ക് ഉയർത്തികാണിക്കപ്പെട്ടു. ഞാൻ ജിബ്‌രീലിനോട് അതിനെ കുറിച്ച് ആരാഞ്ഞു. അപ്പോൾ പറഞ്ഞത്, ഈ ബയ്‌ത്തുൽ മഅ്മൂറിൽ പ്രതിദിനം എഴുപതിനായിരം മലക്കുകൾ നമസ്‌കരിക്കുന്നു. അവർ അതിൽനിന്ന് പുറത്തിറങ്ങിയാൽ അവസാനത്തെ ആൾ വരെയും പിന്നെ അതിലേക്ക് മടങ്ങുകയില്ല.

പിന്നീട് അനസ് ﵁ നിവേദനം ചെയ്യുന്ന ഹദീസിലേക്ക് മടങ്ങി. നബി ﷺ പറയുന്നു:

അനന്തരം ഒരു പാത്രം മദ്യവും ഒരു പാത്രം പാലും ഒരു പാത്രം തേനും എനിക്ക് കൊണ്ടുതന്നു. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞാൻ പാൽ എടുത്ത് കുടിച്ചു. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: അതു തന്നെ പ്രകൃതിയോട് യോജിച്ചത്. താങ്കളതിലാണ്; താങ്കളുടെ സമുദായവും.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: പിന്നീട് എന്നെ സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹാ വരെ ഉയർത്തി. അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ ഹജ്ർ ഗ്രാമങ്ങളിൽ കണ്ടുവരുന്ന വെള്ളക്കുടം പോലെയുണ്ട്; അതിന്റെ ഇലകൾ ആനച്ചെവി പോലെയും. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: ഇതാണ് സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹാ. ആ വൃക്ഷമൂലത്തിൽനിന്ന് നാല് നദികൾ ഒഴുകുന്നു - രണ്ടെണ്ണം പരോക്ഷവും, രണ്ടെണ്ണം പ്രത്യക്ഷവും. ജിബ്‌രീലിനോട് അതിനെ കുറിച്ച് ചോദിച്ചപ്പോൾ, പരോക്ഷമായ നദികൾ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഒഴുകുന്നവയാണെന്നും, പ്രത്യക്ഷമായ നദികൾ യൂഫ്രട്ടീസും നൈലുമാണെന്നും പറഞ്ഞു.

നബി ﷺ പറയുന്നു: പിന്നെ, എനിക്ക് പ്രതിദിനം അമ്പത് നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാക്കി. അവിടുന്ന് തുടരുന്നു: അങ്ങനെ ഞാൻ മടങ്ങി. മൂസാ ﵇ന്റെ അരികിലെത്തി. താങ്കൾ എന്തു ചെയ്‌തുവെന്ന് എന്നോട് ചോദിച്ചു. എനിക്ക് പ്രതിദിനം അമ്പത് നേരത്തെ നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാക്കി എന്ന് പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അല്ലാഹു തന്നെ സത്യം! എനിക്ക് ജനങ്ങളെ കുറിച്ച് താങ്കളെക്കാൾ അറിവുണ്ട്. ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത്, താങ്കൾക്ക് മുമ്പ് ജനങ്ങളെ പരീക്ഷിച്ചവനാണു ഞാൻ. ഇസ്രാഈല്യരെ ഞാൻ കൈകാര്യം ചെയ്‌തിട്ടുണ്ട്; കർക്കശമായ രീതിയിലുള്ള കൈകാര്യം തന്നെ. താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് അത് വഹിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ താങ്കളുടെ റബ്ബിന്റെ അടുത്തേക്ക് തിരിച്ച് പോയി, ലഘൂകരിച്ച് തരാൻ ആവശ്യപ്പെടൂ. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞാൻ എന്റെ റബ്ബിന്റെ അടുക്കലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോയി ലഘൂകരിച്ചു തരാൻ യാചിച്ചു. അപ്പോൾ അത് നാൽപ്പതാക്കി തന്നു. ഞാൻ മൂസാ ﵇യുടെ അടുത്തേക്ക് തിരിച്ചുവന്നു. താങ്കൾ എന്തു ചെയ്‌തു? അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു. ഞാൻ പറഞ്ഞു: അത് നാൽപതാക്കി തന്നിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ആദ്യം പറഞ്ഞ അതേ കാര്യം ആവർത്തിച്ചു. അങ്ങനെ ഞാൻ റബ്ബിന്റെ അടുക്കലേക്ക് മടങ്ങി. അപ്പോൾ അത് മുപ്പതാക്കി തന്നു. ഞാൻ മൂസാ ﵇യുടെ അടുത്തേക്ക് തിരിച്ചുവന്നു. അദ്ദേഹത്തെ കാര്യം ബോധിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ ആദ്യം പറഞ്ഞ അതേ കാര്യം ആവർത്തിച്ചു. ഞാൻ റബ്ബിന്റെ അടുക്കലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി. അപ്പോൾ ഇരുപതാക്കി, പിന്നെ പത്താക്കി, പിന്നെ അഞ്ചാക്കി. പിന്നെയും ഞാൻ മൂസാ ﵇യുടെ അടുത്ത് ചെന്ന് കാര്യം ബോധിപ്പിച്ചു. അപ്പോഴും ആദ്യം പറഞ്ഞ അതേ കാര്യം ആവർത്തിച്ചു. അപ്പോൾ ഞാൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ എന്റെ റബ്ബിന്റെ അടുത്തേക്ക് എത്ര തവണ മടങ്ങണം? എനിക്ക് നാണം തോന്നുന്നു. ഞാൻ തൃപ്‌തിപ്പെടുകയും കീഴ്‌പ്പെടുകയും ചെയ്‌തുകൊള്ളാം. അത് നടപ്പിലാക്കിയപ്പോൾ ഇങ്ങനെ വിളംബരം ചെയ്യപ്പെട്ടു. ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത് ഒരാൾ ഇങ്ങനെ വിളംബരം ചെയ്‌തു എന്നാണ്: «ഞാൻ എന്റെ നിർബന്ധമായ നിയമങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കിയിരിക്കുന്നു. എന്റെ അടിയാറുകൾക്ക് ലഘൂകരിച്ച് കൊടുക്കുകയും ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു. നന്മകൾക്ക് ഞാൻ പത്തിരട്ടിയായി പ്രതിഫലം നൽകുകയുംചെയ്യും».

(അഹ്‌മദ് ഉദ്ധരിച്ചത്, ഇതിൽ കൊടുത്ത അനുക്രമം അദ്ദേഹത്തിന്റ രിവായത്തുകളിലൊന്നിൽ, ഹിശാം അദ്ദസ്‌തുവാഇയുടെ കൈവഴിക്ക് വന്നതാണ്. കൂടാതെ ബുഖാരി, മുസ്‌ലിം, ഇബ്‌നു ജരീർ എന്നിവരും ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു)

അറിയുക! ഏഴാമത്തെ ആകാശത്തിനു ശേഷം പരാമർശിക്കപ്പെട്ട ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളുടെ ക്രമത്തിൽ ഖതാദഃയിൽനിന്നുള്ള നിവേദകന്മാർ ഭിന്നിച്ചിരിക്കുന്നു. അവരിൽ ഏറ്റവും വിശ്വാസയോഗ്യനായ ദസ്‌തുവാഈ, നടേ പറഞ്ഞതു പോലെ അവക്ക് താഴെ പറഞ്ഞ ക്രമമാണ് നൽകിയിരിക്കുന്നത്.

(ഒന്ന്) ബയ്‌ത്തുൽ മഅ്മൂർ, (രണ്ട്) പാത്രങ്ങൾ, (മൂന്ന്) സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹാ, (നാല്) നദികൾ.

എന്നാൽ ഹമ്മാം ബിൻ യഹ്‌യായുടെ രിവായത്തിൽ താഴെ പറയുന്ന ക്രമത്തിലാണവ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. വിശ്വാസയോഗ്യനാണെങ്കിലും ചിലപ്പോൾ ധാരണപ്പിശക് സംഭവിക്കാറുള്ള വ്യക്തി എന്നാണ് ഇബ്‌നു ഹജർ അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് നിരീക്ഷിച്ചത്.

(ഒന്ന്) സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹാ (രണ്ട്) നദികൾ (മൂന്ന്) ബയ്‌ത്തുൽ മഅ്മൂർ (നാല്) പാത്രങ്ങൾ.

ഇത് ബുഖാരിയുടെ രിവായത്താണ്. ബുഖാരി അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നു തന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്ന മറ്റൊരു രിവായത്തിൽ ഇതിനു വ്യത്യസ്‌തമായിട്ടാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. പക്ഷെ ഹമ്മാമിന്റെ കൂടെ ഹിശാമിനെയും സഈദിനെയും ചേർത്തു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിൽ ആദ്യം ബയ്‌ത്തുൽ മഅ്മൂറും പിന്നെ സിദ്റഃയും പിന്നെ നദികളുമാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അതിൽ പാത്രങ്ങളെ കുറിച്ച് പരാമർശമില്ല. അത് സഈദിന്റെ - അദ്ദേഹം അബൂ അറൂബയുടെ പുത്രനാണ് - രിവായത്ത് ആയിരിക്കാനേ തരമുള്ളു. കാരണം അത് അഹ്‌മദ് സഈദിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചതിനോട് യോജിക്കുന്നു. ഇത് മുസ്‌ലിം ഉദ്ധരിക്കുമ്പോൾ ക്രമം ദസ്‌തുവാഇയുടെ രിവായത്തിനോട് തീർത്തും യോജിക്കുന്നു. പക്ഷെ, അതിൽ സിദ്റഃയെ കുറിച്ച് പരാമർശമില്ല.

3. അനസ് ﵁ നബി ﷺൽനിന്ന് നേരിട്ട് ഉദ്ധരിക്കുന്ന ഹദീസ് നടേ പറഞ്ഞ പോലെ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് ഥാബിത്തുൽ ബുനാനിയും ശരീക്ക് ബിൻ അബീനമിറും നിവേദനം ചെയ്യുന്നു.

i) ഥാബിത്, അനസ് ﵁ൽനിന്നും, അദ്ദേഹം നബി ﷺൽനിന്നും നിവേദനം. അവിടുന്ന് പറയുന്നു:

എന്റെയടുത്ത് ബുറാഖിനെ കൊണ്ടുവന്നു. നീണ്ടു വെളുത്ത, കഴുതക്കു മീതെയും കോവർ കഴുതക്കു താഴെയും വലിപ്പമുള്ള ഒരു മൃഗമാണത്. ദൃഷ്ടിയെത്തുന്ന അറ്റത്താണ് അതിന്റെ കുളമ്പ് പതിക്കുന്നത്. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞാൻ അതിന്മേൽ കേറി മസ്ജിദുൽ അഖ്സ്വായിൽ എത്തി. നബിമാർ അവരുടെ മൃഗങ്ങളെ തളക്കാറുള്ള ഒരു വളയത്തിൽ അതിനെ തളച്ചു. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞാൻ അൽ അഖ്സ്വായിൽ കേറി രണ്ടു റക്അത്ത് നമസ്‌കരിച്ച് പുറത്തിറങ്ങി. അപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ ഒരു പാത്രത്തിൽ മദ്യവും ഒരു പാത്രത്തിൽ പാലും കൊണ്ടുവന്നു. ഞാൻ പാൽ തെരഞ്ഞെടുത്തു. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: താങ്കൾ പ്രകൃതിക്കനുയോജ്യമായത് തെരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നു.

കുറിപ്പ്: ഈ കൈവഴിയിലൂടെയുള്ള രിവായത്തിൽ രണ്ടു പാത്രങ്ങളെ കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം ആകാശാരോഹണത്തിനു മുമ്പ്, ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് പറയുന്നത്. നേരത്തെ കൊടുത്ത കൈവഴിയിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് ആകാശാരോഹണ ശേഷം സിദ്റത്തുൽമുൻതഹക്ക് സമീപത്തു വെച്ചുമാണ്. രണ്ടിനും അവയെ സാക്ഷീകരിക്കുന്ന തെളിവുകളുണ്ട്. അവ ഇബ്‌നു ഹജർ ﵀ ഫത്ഹിൽ കൊടുത്തിരിക്കുന്നു.

നമ്മെയും കൂട്ടി ജിബ്‌രീൽ ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി തുറക്കാനാവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ചോദിക്കപ്പെട്ടു: താങ്കൾ ആരാണ്? ജിബ്‌രീൽ എന്നു പറഞ്ഞു. വീണ്ടും ചോദിച്ചു: കൂടെ ആരാണ്? മുഹമ്മദ് ആണെന്നു മറുപടി നൽകി. അടുത്ത ചോദ്യം: അദ്ദേഹത്തിനു ദൗത്യം (ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള അനുമതി) നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ? അതെ, ദൂതനായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ട് എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കായി തുറന്നുതന്നു. അങ്ങനെ ആദം ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. അദ്ദേഹം സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും നന്മക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

പിന്നെ നമ്മെയും കൂട്ടി രണ്ടാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി തുറക്കാനാവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ചോദിക്കപ്പെട്ടു: താങ്കൾ ആരാണ്? ജിബ്‌രീലാണെന്ന് പറഞ്ഞു. അടുത്ത ചോദ്യം: കൂടെ ആരാണ്? മുഹമ്മദാണെന്ന് മറുപടി നൽകി. ചോദിക്കപ്പെട്ടു: അദ്ദേഹത്തിനു ദൗത്യം (ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള അനുമതി) നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ? അതെ, ദൂതനായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ട് എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കായി തുറന്നുതന്നു. അങ്ങനെ സഹോദരിമാരുടെ പുത്രന്മാരായ യഹ്‌യാ, ഈസാ ﵉ എന്നിവരുടെ അടുത്തെത്തി. അവർ സ്വാഗതമരുളുകയും നന്മക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയുംചെയ്‌തു.

പിന്നെ നമ്മെയും കൂട്ടി ജിബ്‌രീൽ മൂന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി തുറക്കാനാവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ചോദിക്കപ്പെട്ടു: താങ്കൾ ആരാണ്? ജിബ്‌രീലാണെന്ന് പറഞ്ഞു. ചോദിക്കപ്പെട്ടു: കൂടെ ആരാണ്? മുഹമ്മദ് ﷺ ആണെന്ന് മറുപടി നൽകി. അദ്ദേഹത്തിനു ദൗത്യം (ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള അനുമതി) നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ എന്നായി. അതെ, ദൂതനായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ട് എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കായി തുറന്നു തന്നു. അങ്ങനെ ഞാൻ യൂസുഫ് ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. അപ്പോഴതാ അഴകിന്റെ പാതിയും അദ്ദേഹത്തിനു നൽകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും നന്മക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയുംചെയ്‌തു.

നമ്മെയും കൂട്ടി ജിബ്‌രീൽ നാലാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി തുറക്കാനാവശ്യപ്പെട്ടു. ചോദിക്കപ്പെട്ടു: താങ്കൾ ആരാണ്? ജിബ്‌രീൽ എന്ന് പറഞ്ഞു. വീണ്ടും ചോദിച്ചു: കൂടെ ആരാണ്? മുഹമ്മദാണെന്ന് മറുപടി നൽകി. അടുത്ത ചോദ്യം: അദ്ദേഹത്തിനു ദൗത്യം (ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള അനുമതി) നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ? അതെ, ദൂതനായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ കവാടം തുറന്നുതന്നു. അവിടെ അതാ ഇദ്‌രീസ് ﵇. അദ്ദേഹം എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും എന്റെ നന്മക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്‌തു. പിന്നീട് അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അല്ലാഹു പറയുന്നു: «അദ്ദേഹത്തെ നാം ഉന്നതസ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു». (മർയം 57)

പിന്നെ നമ്മെയും കൂട്ടി ജിബ്‌രീൽ അഞ്ചാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി തുറക്കാനാവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ചോദിച്ചു: താങ്കൾ ആരാണ്? ജിബ്‌രീൽ എന്ന് പറഞ്ഞു. അടുത്ത ചോദ്യം: കൂടെ ആരാണ്? മുഹമ്മദാണെന്ന് മറുപടി നൽകി. അദ്ദേഹത്തിന് ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള നിയോഗം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നുവോ എന്നായി. അതെ, നിയോഗം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കായി തുറന്നുതന്നു. അങ്ങനെ ഞാൻ ഹാറൂൻ ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. അദ്ദേഹം സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും എന്റെ നന്മക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

പിന്നെ നമ്മെയും കൂട്ടി ജിബ്‌രീൽ ആറാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി തുറക്കാനാവശ്യപ്പെട്ടു. ചോദിക്കപ്പെട്ടു: താങ്കൾ ആരാണ്? ജിബ്‌രീലാണ് എന്നു പറഞ്ഞു. വീണ്ടും ചോദിച്ചു: കൂടെ ആരാണ്? മുഹമ്മദാണെന്ന് മറുപടി നൽകി. അടുത്ത ചോദ്യം: അദ്ദേഹത്തിന് ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള നിയോഗമുണ്ടോ? അതെ, നിയോഗമുണ്ട് എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കായി തുറന്നുതന്നു. അങ്ങനെ ഞാൻ മൂസാ ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. അദ്ദേഹം സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും എന്റെ നന്മക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

പിന്നെ നമ്മെയും കൂട്ടി ജിബ്‌രീൽ ഏഴാനാകാശത്തിലേക്ക് കേറി തുറക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ചോദിക്കപ്പെട്ടു: താങ്കൾ ആരാണ്? ജിബ്‌രീലാണെന്നു പറഞ്ഞു. കൂടെ ആരാണ് എന്ന് ചോദിച്ചു. മുഹമ്മദാണ് എന്ന് മറുപടി നൽകി. അദ്ദേഹത്തിന് ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള നിയോഗമുണ്ടോ എന്നായി. അതെ, നിയോഗമുണ്ട് എന്ന് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കായി തുറന്നുതന്നു. അങ്ങനെ ഞാൻ ഇബ്റാഹീം ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. അപ്പോഴതാ അദ്ദേഹം ചാരിയിരിക്കുന്നു. ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത്, തന്റെ മുതുക് ബയ്‌ത്തൂൽ മഅ്മൂറിലേക്ക് ചാരിയിരിക്കുന്നു എന്നാണ്. അതിൽ പ്രതിദിനം എഴുപതിനായിരം മലക്കുകൾ പ്രവേശിക്കുന്നു! പിന്നെ അവരതിലേക്ക് ഒരിക്കലും തിരിച്ചു വരികയില്ല!!

പിന്നെ എന്നെയും കൂട്ടി സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അതിന്റെ ഇലകൾ ആനയുടെ ചെവികൾ പോലെയിരിക്കുന്ന; അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ വലിയ വെള്ളക്കുടം പോലെയും. അല്ലാഹുവിന്റെ കൽപനയിൽനിന്ന് അതിനെ ആവരണം ചെയ്തത് എന്തോ അത് വന്ന് മൂടിയപ്പോൾ അതാകെ മാറിപ്പോയി. ഒരു സൃഷ്ടിക്കും അതിനെ വർണ്ണിക്കാനാവില്ല. മറ്റൊരു രിവായത്തിലുള്ളത് അതിന്റെ സൗന്ദര്യം വിശേഷിപ്പിക്കാനാവില്ല എന്നാണ്.

അവിടുന്ന് തുടരുന്നു: അങ്ങനെ അല്ലാഹു എനിക്ക് ബോധനം നൽകാനുദ്ദേശിച്ചതെന്തോ അത് വഹ്‌യായി നൽകി. ഓരോ രാപ്പകലുകളിലുമായി അമ്പത് നേരത്തെ നമസ്‌കാരം എനിക്കു നിർബന്ധമാക്കി. ഞാൻ ഇറങ്ങി മൂസാ ﵇ന്റെ അടുക്കലെത്തി. താങ്കളുടെ റബ്ബ് താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് എന്താണ് നിർബന്ധമാക്കിയത്? അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ഓരോ രാപ്പകലുകളിലും അമ്പതു നേരത്തെ നമസ്‌കാരം. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിന്റെ അടുക്കലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി ലഘൂകരിച്ചു തരാൻ പറയൂ. നിന്റെ സമുദായത്തിന് അത് വഹിക്കാനാവില്ല. ഇസ്റാഈല്യരിൽ പരീക്ഷിച്ച പരിചയം എനിക്കുണ്ട്. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞാൻ എന്റെ റബ്ബിന്റെ അടുത്തേക്ക് തിരിച്ചു ചെന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: റബ്ബേ, എന്റെ സമുദായത്തിന് ലഘൂകരണം നൽകണേ. അപ്പോൾ എനിക്ക് അഞ്ച് ഒഴിവാക്കിത്തന്നു. അങ്ങനെ ഞാൻ മൂസാ ﵇ന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: താങ്കൾ എന്ത് ചെയ്‌തു? എനിക്ക് അഞ്ച് ഒഴിവാക്കി തന്നു എന്ന് പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് അത് വഹിക്കാനാവില്ല. താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിന്റെ അടുത്തേക്ക് തിരിച്ചു പോവുക. താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് വേണ്ടി ലഘൂകരണം ആവശ്യപ്പെടുക.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അങ്ങനെ ഞാൻ എന്റെ റബ്ബിനും മൂസാ ﵇നും ഇടയിൽ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അഞ്ചു വീതം എനിക്ക് ഒഴിവാക്കിത്തരികയും അവസാനം ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്‌തു. «മുഹമ്മദ്, ഓരോ ദിനരാത്രങ്ങളിലായി അവ അഞ്ചു നമസ്‌കാരങ്ങൾ. ഓരോ നമസ്‌കാരവും പത്ത്. അങ്ങനെ അമ്പത് നമസ്‌കാരങ്ങൾ». ഒരാൾ ഒരു നന്മ ഉദ്ദേശിച്ചു. പക്ഷെ അത് ചെയ്‌തില്ല, എങ്കിൽ അയാൾക്ക് ഒരു നന്മ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടും. അയാൾ അത് ചെയ്‌താൽ അയാൾക്ക് പത്തു നന്മ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടും. ഒരാൾ ഒരു തിന്മ ഉദ്ദേശിച്ചു. പക്ഷെ അത് ചെയ്‌തില്ല. എങ്കിൽ ഒന്നും രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടില്ല. അയാൾ അത് ചെയ്‌താൽ ഒരു തിന്മ രേഖപ്പെടുത്തും.

അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇറങ്ങി മൂസാ ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി കാര്യം ബോധിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിന്റെ അടുക്കലേക്ക് തന്നെ തിരിച്ചു പോകൂ. എന്നിട്ട് താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് ലഘൂകരിച്ചു തരാൻ ആവശ്യപ്പെടൂ. താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് അത് വഹിക്കാനാവില്ല, തീർച്ച. അപ്പോൾ നബി ﷺ പറഞ്ഞു: ഞാൻ എന്റെ റബ്ബിന്റെ അടുക്കലേക്ക് പലതവണ മടങ്ങി.ഇനി എനിക്ക് ലജ്ജ തോന്നുന്നു.

(അഹ്‌മദും - ഈ അനുക്രമം അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ് - മുസ്‌ലിമും ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമഃയിൽനിന്ന്, അദ്ദേഹം ഥാബിത് അൽ ബുനാനിയിൽ നിന്നും, അദ്ദേഹം അനസ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം നബി ﷺപറയുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞു കൊണ്ടാണ് ഇത് ഉദ്ധരിച്ചത്. അധിക വിവരണങ്ങളോടു കൂടിയ മറ്റു രിവായാത്തുകൾ മുസ്‌ലിമിന്റെതാണ്)

അഹ്‌മദിന്റെ രിവായത്തിൽ നേരത്തെ പറഞ്ഞ കൈവഴിയിൽ ഇപ്രകാരമുണ്ട്: അദ്ദേഹം ഈ സൂക്തം പാരായണം ചെയ്‌തു: «നിശ്ചയമായും താങ്കൾക്ക് നാം കൗഥർ നൽകിയിരിക്കുന്നു». എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എനിക്ക് കൗഥർ നൽകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അത് ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു നദിയാണ്. അതിൽ ആരും ഇറങ്ങിയിട്ടില്ല. അതിന്റെ ഇരുതീരങ്ങളിലും മുത്തു കൊണ്ടുള്ള കമാനങ്ങളുണ്ട്. അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ കൈ കൊണ്ട് അവിടത്തെ മണ്ണ് തട്ടിനോക്കി. അത് അനിതരമായ കസ്‌തൂരിയാണ്. അവിടത്തെ കല്ലുകൾ മുത്തുകളാണ്.

ഇത് മിഅ്റാജിനെ കുറിച്ചുള്ള ഹദീസിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണ്. സനദിന്റെ ചില കൈവഴികളിൽ ഇത് വരാനിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ പറഞ്ഞെന്നു മാത്രം. ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമഃയിൽനിന്നുള്ള ഒരു രിവായത്തിൽ, അദ്ദേഹം ഥാബിത് അൽ ബുനാനി, സുലൈമാൻ അത്തയ്‌മി എന്നിവരിൽ നിന്നും, അവർ അനസ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ ചുവന്ന മണൽകൂനക്കരികിൽ, മൂസാ ﵇ തന്റെ ഖബ്റിൽ വെച്ച് നമസ്‌കരിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുക്കൽ ഞാൻ ചെന്നു, ഒരു രിവായത്തിൽ, ഞാൻ നടന്നു പോയി.

(മുസ്‌ലിം ഉദ്ധരിച്ചത്, നസാഈ ഖിയാമുല്ലൈലിലും, പിന്നെ അഹ്‌മദും ഉദ്ധരിച്ചത്)

കുറിപ്പ്: ഇമാം അഹ്‌മദ് ﵀യുടെ രിവായത്ത് പൂർണ്ണ രൂപത്തിൽ ഉദ്ധരിച്ചതിനു ശേഷം ഹാഫിള് ഇബ്‌നു കഥീർ ﵀ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: ഇതേ അനുക്രമത്തിൽ മുസ്‌ലിം ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അത് ശരീക്കിന്റെ രിവായത്തിലുള്ളതിനെക്കാൾ സ്വഹീഹാണ്. അത് ഇവിടെ വരാൻ പോകുന്നു. ബൈഹഖി പറയുന്നു: ഈ അനുക്രമത്തിൽ ആകാശാരോഹണം നടന്നത് മക്കയിൽനിന്ന് ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിലേക്ക് നബി ﷺയെ ഇസ്റാഅ് ചെയ്യിച്ച രാവിൽ തന്നെയാണെന്നതിന് തെളിവുണ്ട്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത് ഒട്ടും സന്ദേഹമോ തർക്കമോ ഇല്ലാത്ത സത്യമാണ്.

നസാഈ നമസ്‌കാരത്തെ കുറിച്ച് പറയുന്ന അധ്യായത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, ഥാബിത് അൽ ബുനാനി അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊരു കൈവഴിയിലൂടെ ഇപ്രകാരം ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു:

മക്കയിൽ വെച്ചാണ് നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാക്കപ്പെട്ടത്. രണ്ടു മലക്കുകൾ നബി ﷺയുടെ അരികിൽ വന്നു. അദ്ദേഹത്തെ സംസമിന്റെ അടുക്കലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, തന്റെ വയറു പിളർത്തി. അതിനകത്തുള്ള വസ്‌തുക്കൾ സ്വർണ്ണത്തിന്റെ ഒരു താലത്തിലേക്ക് പുറത്തെടുത്തു. അവർ രണ്ടു പേരും അത് സംസം കൊണ്ട് കഴുകി. പിന്നീട് അവർ ഇരുവരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ ഹിക്മത്തും അറിവും നിറച്ചു.

അതിന്റെ സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമാണ്.

എന്നാൽ ശരീക് ബിൻ അബീ നമിറിന്റെ രിവായത്തിൽ അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെയാണ് പറയുന്നത്: ഞാൻ അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ പറയുന്നത് കേട്ടു. മറ്റൊരു രിവായത്തിലുള്ളത് ഇങ്ങനെയാണ്: കഅ്ബയിൽ നിന്ന് നബി ﷺയെ കൊണ്ട് നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിനെ കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ഹദീസ് ഉദ്ധരിച്ചു തന്നു:

തനിക്ക് വഹ്‌യ് ലഭിക്കുന്നതിനു മുമ്പ്, ഒരിക്കൽ അവിടുന്ന് മസ്ജിദുൽ ഹറാമിൽ കിടന്നുറങ്ങുമ്പോൾ, മൂന്നു പേർ തന്റെ അരികിൽ വന്നു. അവരിൽ ആദ്യത്തെയാൾ ചോദിച്ചു: ഇവരിൽ ആരാണവൻ? മധ്യത്തിലുള്ളയാൾ പറഞ്ഞു: അവരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമൻ തന്നെ. അപ്പോൾ അവരിൽ ഒരാൾ പറഞ്ഞു: അവരിൽ ഉത്തമനായവനെ പിടിക്കൂ.

അത് ആ രാവിലായിരുന്നു. മറ്റൊരു രാവിൽ അവിടുന്ന് അവർ തന്റെ അടുത്ത് വരുന്നത് മനോദർശനം ചെയ്യുന്നതുവരെ പിന്നീട് അവരെ കണ്ടിട്ടില്ല. നബി ﷺയുടെ കണ്ണുകൾ ഉറങ്ങും, പക്ഷെ, അവിടുത്തെ ഹൃദയം ഉറങ്ങുകയില്ല. അപ്രകാരമാണ് നബിമാർ. അവരുടെ കണ്ണുകൾ ഉറങ്ങും, ഹൃദയം ഉറങ്ങുകയില്ല. അവർ നബി ﷺയോട് ഒന്നും പറയാതെ എടുത്തുകൊണ്ടുപോയി സംസം കിണറിനരികിൽ വെച്ചു. അവരിൽനിന്നും ജിബ്‌രീൽ നബി ﷺയെ ഏറ്റുവാങ്ങി.

അങ്ങനെ ജിബ്‌രീൽ തന്റെ മാറിന്റെ മേൽഭാഗം മുതൽ കീഴ്ഭാഗം വരെ കീറി. നെഞ്ചും ഉൾഭാഗവും കീറിക്കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സംസം ഉപയോഗിച്ച് അത് തന്റെ കൈകൊണ്ട് കഴുകി ഉൾഭാഗം വൃത്തിയാക്കി. പിന്നീട് സ്വർണ്ണം കൊണ്ടുള്ള ഒരു താലം കൊണ്ടുവന്നു. അതിൽ സ്വർണ്ണം കൊണ്ടുള്ള ഒരു തവിയുമുണ്ട്. അത് ഈമാനും ഹിക്മത്തും നിറക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതു കൊണ്ട് തന്റെ നെഞ്ചും കണ്ഠത്തിലുള്ള നാഡികളും നിറച്ചു. പിന്നെ അത് അടക്കുകയും ചെയ്‌തു.

പിന്നീട് അവിടുന്ന് ബുറാഖിൽ കേറി ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ എത്തുന്നതു വരെ സഞ്ചരിച്ചു. അതിനകത്തു വെച്ച് നബിമാരെയും ദൂതന്മാരെയും കൂട്ടി ഇമാമായി നമസ്‌കരിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

പിന്നെ നബി ﷺയെയും കൂട്ടി ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. അതിന്റെ കവാടങ്ങളിലൊന്നിൽ തട്ടി. ആകാശവാസികൾ വിളിച്ചു ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ്? ജിബ്‌രീൽ എന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു. അവർ ചോദിച്ചു: ആരാണ് നിന്റെ കൂടെയുള്ളത്? അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു: എന്റെ കൂടെയുള്ളത് മുഹമ്മദാണ്. അദ്ദേഹത്തിനു ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള നിയോഗമുണ്ടോ? അവർ ചോദിച്ചു. അതെ എന്ന് ഉത്തരം പറഞ്ഞു. അവർ പറഞ്ഞു: അദ്ദേഹത്തിനു സ്വാഗതം. ആകാശവാസികൾ അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ട് സന്തുഷ്ടരായി. അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ട് എന്താണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്ന് അവൻ അറിയിക്കുന്നതു വരെ ആകാശ ലോകത്തുള്ളവർക്ക് അത് അറിയില്ല. അങ്ങനെ ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിൽ ആദം ﵇നെ കണ്ടു. അപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: ഇത് നിന്റെ പിതാവാണ്; അദ്ദേഹത്തോട് സലാം പറയുക. അങ്ങനെ അവിടുന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് സലാം പറഞ്ഞു. ആദം ﵇ സലാം മടക്കി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: കൊച്ചുമകനേ നിനക്കു മംഗളം, നിനക്കു സ്വാഗതം. നീ എത്ര നല്ല മകൻ! അപ്പോഴതാ ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിൽ രണ്ടു നദികൾ ഒഴുകുന്നു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: എന്താണ് ഈ രണ്ടു നദികൾ ജിബ്‌രീൽ? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: നൈലും യൂഫ്രട്ടീസുമാണ് അവ; അഥവാ അവയുടെ പ്രഭവസ്ഥാനമാണ് ഇത്. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തെയും കൂട്ടി ആകാശത്തിലൂടെ നടന്നു. അപ്പോഴതാ മറ്റൊരു നദി! അതിൽ മുത്തും രത്നവും കൊണ്ടുള്ള ഒരു കൊട്ടാരം. തന്റെ കൈ കൊണ്ട് തട്ടിനോക്കി. അപ്പോഴത് അനിതരമായ കസ്‌തൂരിയാണ്. അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ഇതെന്താണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ റബ്ബ് താങ്കൾക്ക് വേണ്ടി ഗോപ്യമാക്കി വെച്ചിരിക്കുന്ന കൗഥറാണ് ഇത്.

പിന്നീട് രണ്ടാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. അപ്പോൾ ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ചോദിച്ച പോലെ അദ്ദേഹത്തോട് മലക്കുകൾ വീണ്ടും ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ്? അദ്ദേഹം മറുപടി നൽകി: ജിബ്‌രീൽ. അവർ ചോദിച്ചു: താങ്കളുടെ കൂടെ ആരാണ്? അദ്ദേഹം ഉത്തരം പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദ് ﷺ. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അവർ ചോദിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന് ആകാശാരോഹണത്തിനുള്ള നിയോഗമുണ്ടോ? അദ്ദേഹം ഉത്തരം നൽകി: അതെ. അദ്ദേഹത്തിനവർ സ്വാഗതവും മംഗളവും നേർന്നു.

ശേഷം, നബി ﷺയെയും കൊണ്ട് മൂന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. ഒന്നിൽനിന്നും രണ്ടിൽനിന്നും ചോദിച്ച പോലെ അവരും അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു. ശേഷം അദ്ദേഹത്തെ കൂട്ടി നാലാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. അതേ പോലെ അവരും അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തെ കൂട്ടി അഞ്ചാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. അതേ പോലെ അവരും അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹത്തെ കൂട്ടി ആറാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. അതേ പോലെ അവരും അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു.

പിന്നെ അദ്ദേഹത്തെയും കൂട്ടി ഏഴാമത്തെ ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി. അതേ പോലെ അവരും അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു. ഓരോ ആകാശത്തിലും നബിമാരുണ്ട്. അവരുടെ പേരുകൾ അവിടുന്ന് പറഞ്ഞിരുന്നു. അതിൽനിന്നും രണ്ടാമത്തേതിൽ ഇദ്‌രീസ് ﵇, നാലാമത്തേതിൽ ഹാറൂൻ ﵇ എന്നത് ഞാൻ ഓർമ്മയിൽ വെച്ചു. അഞ്ചിൽ മറ്റൊരാൾ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരു ഞാൻ ഓർക്കുന്നില്ല.ആറാമത്തേതിൽ ഇബ്റാഹീം ﷺ. ഏഴാമത്തേതിൽ മൂസാ ﵇യും; അല്ലാഹു നേരിട്ടു സംസാരിച്ചു എന്ന മികവുള്ളതിനാൽ മൂസാ ﵇ പറഞ്ഞു: റബ്ബേ, എനിക്കു മീതെ ആരെയെങ്കിലും ഉയർത്തപ്പെടുമെന്ന് ഞാൻ കരുതിയിരുന്നില്ല.

നബി ﷺയെയും കൂട്ടി അതിനും മീതെ, അല്ലാഹുവിനല്ലാതെ ആർക്കും അറിയാത്ത ഉയരങ്ങളിലേക്ക് കേറി. അങ്ങനെ സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായിൽ എത്തി. ജബ്ബാറായ അല്ലാഹു അടുത്തു, അവൻ താഴ്‌ന്നുവന്നു. അങ്ങനെ രണ്ടു വില്ലുകളുടെ അകലത്തിലോ അതിനെക്കാളുമോ അടുത്തു. അല്ലാഹു വഹ്‌യ് നൽകിയ കൂട്ടത്തിൽ താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് ഓരോ ദിനരാത്രങ്ങളിലുമായി അമ്പത് നേരത്തെ നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാണെന്ന് അറിയിച്ചു.

പിന്നെ ഇറങ്ങി മൂസാ ﵇ന്റെ അടുക്കലെത്തിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം തടഞ്ഞുനിർത്തിയിട്ട് ചോദിച്ചു: മുഹമ്മദ്, താങ്കളുടെ റബ്ബ് താങ്കൾക്ക് നൽകിയ ഉടമ്പടിയെന്താണ്? നബി ﷺ പറഞ്ഞു: ഓരോ ദിനരാത്രങ്ങളിലും അമ്പതു നേരത്തെ നമസ്‌കാരമാണ് എനിക്ക് ഉടമ്പടിയായി നൽകിയിട്ടുള്ളത്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് അത് സാധിക്കുകയില്ല. താങ്കൾ തിരിച്ചു പോകുക, താങ്കളുടെ റബ്ബ് താങ്കൾക്കും ഉമ്മത്തിനും ലഘൂകരിച്ചു തരട്ടെ. അപ്പോൾ നബി ﷺ ജിബ്‌രീലിനോട് അക്കാര്യത്തിൽ കൂടിയാലോചിക്കുന്ന വിധം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേരെ നോക്കി. താങ്കൾ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ആകാമെന്ന് ജിബ്‌രീൽ സൂചന നൽകി. അങ്ങനെ നബി ﷺയെയും കൂട്ടി ജിബ്‌രീൽ ജബ്ബാറായ അല്ലാഹുവിങ്കലേക്ക് കേറി. അല്ലാഹു തന്റെ സ്ഥാനത്തു തന്നെ ആയിരിക്കെ അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: റബ്ബേ, ഞങ്ങൾക്ക് ലഘൂകരിച്ച് തന്നാലും. എന്റെ സമുദായത്തിന് ഇത് കഴിയില്ല. അപ്പോൾ പത്തു നേരത്തെ നമസ്‌കാരം ഒഴിവാക്കി കൊടുത്തു.

പിന്നെ, മൂസാ ﵇ന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. അപ്പോൾ അവിടെ തടഞ്ഞു നിർത്തി. അങ്ങനെ മൂസാ ﵇ അഞ്ചുനേരത്തെ നമസ്‌കാരം ആക്കുന്നതുവരെ അദ്ദേഹത്തെ തന്റെ റബ്ബിലേക്ക് മടക്കി അയച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

അഞ്ചു നേരത്തെ നമസ്‌കാരമായപ്പോഴും മൂസാ ﵇ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയിട്ട് പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദ്, അല്ലാഹു തന്നെ സത്യം, ഞാൻ എന്റെ ജനതയായ ഇസ്റാഈല്യരെ ഇതിനെക്കാൾ ചെറിയ കാര്യത്തിന് പ്രേരിപ്പിച്ചു നോക്കിയിട്ട് അവർ ദൗർബ്ബല്യം കാണിക്കുകയും ഉപേക്ഷ വരുത്തുകയുമാണുണ്ടായത്. താങ്കളുടെ സമുദായം ശരീരം, മനസ്സ്, കായബലം, കാഴ്‌ച, കേൾവി എന്നിവ കൊണ്ടെല്ലാം കൂടുതൽ ദുർബ്ബലരാണ്. നീ മടങ്ങിപ്പോകുക. താങ്കളുടെ റബ്ബ് താങ്കൾക്ക് ലഘൂകരിച്ചു തരട്ടെ. അപ്പോഴെല്ലാം നബി ﷺ ജിബ്‌രീലിനു നേരെ നിർദ്ദേശത്തിനായി തിരിഞ്ഞു നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ജിബ്‌രീൽ അതിൽ അനിഷ്ടം പ്രകടിപ്പിച്ചില്ല. അങ്ങനെ അഞ്ചുനേരത്തെ നമസ്‌കാരമാക്കിയപ്പോഴും നബി ﷺയെ അല്ലാഹുവിലേക്ക് ഉയർത്തി. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: റബ്ബേ, എന്റെ സമുദായം ശരീരം, മനസ്സ്, കേൾവി, കായം എന്നിവ കൊണ്ടെല്ലാം ദുർബ്ബലരാണ്. അതിനാൽ ഞങ്ങൾക്ക് ലഘൂകരിച്ചു തരണേ. അപ്പോൾ ജബ്ബാറായ അല്ലാഹു പറഞ്ഞു: «ഓ മുഹമ്മദ് !» അവിടുന്ന് ഉത്തരം ചെയ്‌തു: നിത്യമായി, നിതാന്തമായി നിനക്കു വഴിപ്പെടാം, നിന്റെ ആജ്ഞകളും ഉത്തരവുകളും പാലിക്കാം. അല്ലാഹു പറഞ്ഞു: «എന്റെയടുക്കൽ ഈ വാക്കിനു മാറ്റമില്ല, ഏട്ടിൽ നിനക്ക് നിയമമാക്കിയതു പ്രകാരമാണിത്». അവൻ തുടർന്നു: «ഓരോ നന്മക്കും പത്തിരട്ടി. അടിസ്ഥാന ഗ്രന്ഥത്തിൽ അത് അമ്പത്; നിനക്കത് അഞ്ചും».

അങ്ങനെ മൂസാ ﵇ന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: താങ്കളെ എന്തു ചെയ്‌തു? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ഞങ്ങൾക്ക് ലഘൂകരിച്ച് തന്നു; ഓരോ നന്മക്കും പത്തിരട്ടിയും. മൂസാ ﵇ പറഞ്ഞു: അല്ലാഹു സത്യം! ഞാൻ ഇസ്റാഈല്യരെ ഇതിലും കുറഞ്ഞതിന് ഏറെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ചതാണ്. പക്ഷെ, അവർ അതിൽ ഉപേക്ഷ വരുത്തി. അതിനാൽ താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകുക. താങ്കൾക്ക് ഇനിയും കുറച്ചു തരട്ടെ. നബി ﷺ പറഞ്ഞു: അല്ലയോ മൂസാ, അല്ലാഹു സത്യം! ഞാൻ എന്റെ റബ്ബിനോട് ഇത്രയേറെ ആവർത്തിച്ചതു കാരണം ഇനി ലജ്ജ തോന്നുന്നു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: എന്നാൽ അല്ലാഹുവിന്റെ നാമത്തിൽ ഇറങ്ങിക്കൊള്ളുക. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: മസ്ജിദുൽ ഹറാമിൽ എത്തിക്കഴിഞ്ഞതിനു ശേഷമാണ് അവിടുന്ന് പുലർക്കാലത്തുണരുന്നത്.

(ബുഖാരിയും മുസ്‌ലിമും ഉദ്ധരിച്ചത്. രണ്ടാമത്തെ രിവായത്ത് മുസ്‌ലിമിന്റെ താണ്. അങ്ങനെ ഒരു രിവായത്ത് ബുഖാരിക്കുമുണ്ട്. അതിലാണ് ഈ അധിക വിവരണമുള്ളത്. മുസ്‌ലിം അതിന്റെ ആദ്യ ഭാഗമല്ലാതെ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടില്ല; «അവിടുന്ന് മസ്ജിദുൽ ഹറാമിൽ ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു» എന്നതു വരെ മാത്രം. അതിനു ശേഷം മുസ്‌ലിം പറഞ്ഞു: ബുഖാരി ഈ ആഖ്യാനം ഥാബിത് അൽ ബുനാനിയുടെ ഹദീസിലുള്ളതു പോലെ പൂർണ്ണമായും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിൽ ചില കാര്യങ്ങൾ മുന്തിക്കുകയും പിന്തിക്കുകയും, ചിലത് കൂട്ടുകയും കുറക്കുകയും ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു.)

ഇത് ഇബ്‌നു ജരീറും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. പക്ഷെ അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ ചില വ്യത്യാസങ്ങൾ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിൽ യൂഫ്രട്ടീസ്, നൈൽ എന്നീ നദികൾ രണ്ടാമത്തെ ആകാശത്തിലാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്; കൗഥർ നദി മൂന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലും. അതേ സമയം അത് ബുഖാരിയുടെ അടുക്കലുള്ള റിപ്പോർട്ടിൽ ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

ഒരു പക്ഷെ ഈ വ്യത്യാസം ശരീക്കിന്റെ ഭാഗത്തു നിന്നുള്ളതായിരിക്കാം. അദ്ദേഹം ബുഖാരിയുടെയും മുസ്‌ലിമിന്റെയും നിവേദകന്മാരിൽപെട്ടവനാണെങ്കിലും മനഃപാഠത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ആക്ഷേപം ഉന്നയിക്കപ്പെട്ട വ്യക്തിയാണ്. നിവേദകന്മാരുടെ ജീവചരിത്രം പ്രതിപാദിക്കുന്ന ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ അതിനെ കുറിച്ചുള്ള വിശദമായ ചർച്ചകൾ കാണാവുന്നതാണ്. ഇബ്‌നു ഹജർ തന്റെ തഖ്‌രീബിൽ അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞത്, സത്യസന്ധനാണെങ്കിലും അബദ്ധം പിണയാറുള്ളവൻ എന്നത്രെ. അതിനുള്ള സാക്ഷ്യം ഈ ഹദീസിൽ തന്നെ പലയിടങ്ങളിൽ വന്നിട്ടുണ്ട്. അതിൽ ഒന്ന് ഇപ്പോൾ പറഞ്ഞതാണ്. മറ്റുള്ളവ, അല്ലെങ്കിൽ ചിലത്, ഇനി വരാനിരിക്കുന്നു. അതിനാലായിരിക്കാം ഇമാം മുസ്‌ലിം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദങ്ങൾ നടേ സൂചിപ്പിച്ച പോലെ ഉദ്ധരിക്കാതിരുന്നത്.

ഇബ്‌‌നു കഥീർ തന്റെ തഫ്‌സീറിൽ പറയുന്നു: കാര്യം മുസ്‌ലിം പറഞ്ഞതു പോലെ തന്നെയാണ്. കാരണം ശരീക് ബിൻ അബ്ദില്ലാഹ് ബിൻ അബീ നമിറിന് ഈ ഹദീസിൽ പതർച്ച സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനഃപാഠം മോശമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് കൃത്യത പുലർത്താനായിട്ടില്ല. അതിന്റെ വിശദീകരണം മറ്റു ഹദീസുകളിൽ വരാനിരിക്കുന്നു. ചിലർ ഇതിനു ശേഷം സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾക്കുള്ള പശ്ചാത്തലമായി ഇതിനെ ഒരു സ്വപ്‌നമാക്കാറുണ്ട്. അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ.

ബൈഹഖി പറയുന്നു: നബി ﷺ അല്ലാഹുവിനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട് എന്ന വാദക്കാരുടെ പക്ഷമനുസരിച്ച് ശരീക്കിന്റെ ഹദീസിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ അടുക്കൽ ഇല്ലാത്ത കുറേ അധിക വിവരണങ്ങളുണ്ട്. അതു കൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് ശരീക്കിന്റെ ഈ വചനമാണ്: "പ്രതാപത്തിന്റെ റബ്ബായ ജബ്ബാർ പിന്നെ അടുത്തു, അങ്ങനെ താഴ്‌ന്നുവന്നു. «അങ്ങനെ അവൻ രണ്ടു വില്ലുകളുടെ അകലത്തിലോ അതിനെക്കാള്‍ അടുത്തോ ആയി »".

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ആയിശഃ, ഇബ്‌നു മസ്ഊദ്, അബൂ ഹുറയ്റഃ എന്നിവർ ﵃ ഈ സൂക്തങ്ങളെ നബി ﷺ ജിബ്‌രീലിനെ കണ്ടതായിട്ടാണ് വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നത് അതാണ് ഏറ്റവും ശരിയായ പക്ഷം.

ഇതാണ് ബൈഹഖി ഈ വിഷയത്തെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്; അതു തന്നെയാണ് സത്യവും. കാരണം, അബൂ ദർ ﵁ ചോദിച്ചു: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിനെ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: പ്രകാശമാണ് (കണ്ടത്), ഞാൻ എങ്ങനെ അവനെ കാണാനാണ്. ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത് ഞാൻ ഒരു പ്രകാശം കണ്ടു എന്നാണ്. (മുസ്‌ലിം)

അല്ലാഹുവിന്റെ വചനമായ «പിന്നെ അവൻ അടുക്കുകയും താഴ്‌ന്ന് വരികയും ചെയ്‌തു» എന്നതു കൊണ്ട് വിവക്ഷിക്കുന്നത് ജിബ്‌രീൽ ﵇നെ കുറിച്ച് മാത്രമാണ്. അപ്രകാരമാണ് ആയിശഃ ﵂ൽനിന്നും ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും ബുഖാരിയിലും മുസ്‌ലിമിലും സ്ഥിരപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. അതേ പോലെ അബൂ ഹുറയ്റഃ ﵁ൽനിന്ന് മുസ്‌ലിമും ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ആയത്തിനെ ഇപ്രകാരം വ്യാഖ്യാനിച്ചതിൽ സ്വഹാബത്തിൽ അവർക്ക് എതിരായി ആരെങ്കിലും ഉള്ളതായി അറിയപ്പെട്ടിട്ടുമില്ല. (ഉദ്ധരണം: ഇബ്‌നു കഥീർ, തഫ്‌സീറുൽ ഖുർആൻ)

അൽബാനി പറയുന്നു: ളിലാലുൽ ജന്നഃ ഫീ തഖ്‌രീജി കിതാബിസ്സുന്നഃ എന്ന നമ്മുടെ കൃതി കാണുക.

അതിൽപെട്ടതാണ് ഹദീസിന്റെ ആദ്യഭാഗത്ത് ശരീക്ക് പറഞ്ഞ «അത് തനിക്ക് വഹ്‌യ് ലഭിക്കുന്നതിനു മുമ്പായിരുന്നു» എന്ന പരാമർശവും. ഇബ്‌നു ഹജർ ﵀ ഫത്ഹിൽ പറയുന്നു: ഖത്താബി, ഇബ്‌നു ഹസം, അബ്ദുൽ ഹഖ്, ഖാളി ഇയാദ്, നവവി എന്നിവർ ഇക്കാര്യം നിഷേധിച്ചിരിക്കുന്നു. നവവിയുടെ വാക്കുകൾ ഇപ്രകാരമാണ്: ശരീക്കിന്റെ രിവായത്തിൽ, അഥവാ ഈ രിവായത്തിൽ, പണ്ഡിതന്മാർ എതിർപ്പ് ഉന്നയിച്ച കുറേയധികം ധാരണപ്പിശകുകൾ സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിൽ ഒന്ന്, തനിക്ക് വഹ്‌യ് ലഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പായിരുന്നു അത് എന്ന പരാമർശമാണ്. അത് ആരും യോജിക്കാത്ത അബദ്ധമാണ്. നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാക്കിയത് ഇസ്റാഇന്റെ രാവിലാണെന്നത് പണ്ഡിതന്മാർ ഏകോപിച്ച കാര്യമാണെന്നിരിക്കെ പിന്നെ എങ്ങനെയാണ് അത് വഹ്‌യ് ലഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പായിത്തീരുക?

എന്നാൽ നടേ സൂചിപ്പിച്ച പണ്ഡിതന്മാർ അത് ശരീക്ക് മാത്രം തനിച്ച് ഉദ്ധരിച്ചതാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെതു മാത്രമാണെന്ന വാദത്തോട് വിയോജിപ്പുണ്ട്. കാരണം അനസ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യുന്ന കഥീർ ബിൻ ഖുനൈസ് ഇക്കാര്യത്തിൽ ശരീക്കിനോട് യോജിക്കുന്നുണ്ട്. അത് സഈദ് ബിൻ യഹ്‌യാ അൽ അമവി തന്റെ കിതാബുൽ മഗാസിയിൽ കഥീറിന്റെ കൈവഴിയിലൂടെ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്.(ഇബ്‌നു ഹജർ ഫത്ഹുൽ ബാരിയിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയത്)

അൽബാനി പറയുന്നു: ശരീക്കിന് ഉപോൽബലകമായി (مُتَابَعَةٌ) കഥീർ വന്നു എങ്കിലും, നേരത്തെ സൂചിപ്പിച്ച ഉള്ളടക്കത്തിലുള്ള അബദ്ധത്തെ പ്രതിരോധിക്കാൻ അത് മതിയാവുകയില്ല; അത് ആദ്യത്തെ രാവിലായിരുന്നു എന്ന് സങ്കല്പിച്ചാലൊഴികെ. അതാണ് സന്ദർഭത്തിൽനിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നതും. 'അവർ നബി ﷺയുടെ അടുക്കൽ മറ്റൊരു രാവിൽ വരുന്നതുവരെ' എന്ന ശരീക്കിന്റെ പരാമർശത്തിൽ രണ്ടു വരവിനും ഇടക്കുള്ള കാലയളവ് നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അപ്പോൾ രണ്ടാമത്തെ വരവ് തനിക്ക് വഹ്‌യ് ലഭിച്ചതിനു ശേഷമാണെന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കാം. അപ്പോഴാണ് ഇസ്റാഉം മിഅ്റാജും സംഭവിച്ചത് എന്ന് വെക്കാം. ഇബ്‌നു ഹജർ തന്റെ ഫത്ഹിൽ ഇക്കാര്യം ഖണ്ഡിതമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശരീക്ക് ഇജ്‌മാഇനെ ഖണ്ഡിച്ചു എന്ന് പറയുന്നവരുടെ വാദത്തെ അതു മുഖേന ഇബ്‌നു ഹജർ തള്ളുകയും ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു. ആ ഭാഗം ആവശ്യമുള്ളവർക്ക് പരിശോധിക്കാവുന്നതേയുള്ളു.

പിന്നീട് ഇബ്‌നു ഹജർ ശരീക്ക് മറ്റുള്ളവരോട് ഭിന്നിച്ച സന്ദർഭങ്ങൾ വിശദമായി ചർച്ച ചെയ്‌തു. അത് പത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; എന്നല്ല അതിലധികവും ഉണ്ടായിരിക്കും. അതിൽ ഓരോന്നിനും, ഒന്നുകിൽ ശരീക്കിന്റെ മാത്രം പാഠഭേദമാണെന്ന വാദത്തെ തള്ളിക്കൊണ്ടോ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റു വിധേന വ്യാഖ്യാനിച്ചു കൊണ്ടോ മറുപടി നൽകുകയും ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു.

അവയിൽ ചിലതിന് ഇബ്‌നു ഹജറിനു പോലും മറുപടിയില്ല എന്നുള്ളതാണ് സത്യം. ഉദാഹരണമായി ഇബ്‌നു ഹജറിന്റെ വാക്കുകൾ തന്നെ എടുക്കാം:

നാല്: സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായുടെ സ്ഥാനത്തെ കുറിച്ചുള്ള വ്യത്യാസം; അത് ഏഴാമത്തെ ആകാശത്തിനു മീതെ അല്ലാഹുവിനല്ലാതെ ആർക്കും അറിയാത്തിടത്താണ് എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാമർശം. എന്നാൽ പ്രസിദ്ധമായ പക്ഷം, മുമ്പ് പറഞ്ഞതു പോലെ അത് ഏഴാമത്തെ അല്ലെങ്കിൽ ആറാമത്തെ ആകാശത്തിലാണെന്നുള്ളതാണ്.

അഞ്ച്: അദ്ദേഹം രണ്ടു നദികളെ കുറിച്ച്, അഥവാ നൈലിനെയും യൂഫ്രട്ടീസിനെയും കുറിച്ച് പറഞ്ഞപ്പോൾ അവയുടെ പ്രഭവസ്ഥാനം ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലാണെന്ന് പറഞ്ഞതിലുള്ള വ്യത്യാസം. മറ്റുള്ളവരുടെ രിവായത്തുകളിൽ വന്ന അറിയപ്പെട്ട കാര്യം അവ ഏഴാമത്തെ ആകാശത്തിലാണ്, അവ സിദ്റത്തിൽ മുൻതഹായുടെ താഴെ നിന്നാണ് എന്നുള്ളതാണ്.

ഏഴ്: കൗഥർ നദി ഒന്നാമത്തെ ആകാശത്തിലാണെന്നു പറഞ്ഞത്. ഹദീസുകളിൽനിന്ന് അറിയപ്പെട്ടത് നേരത്തെ ഉണർത്തിയതു പോലെ അത് സ്വർഗ്ഗത്തിലാണ് എന്നുള്ളതാണ്.

എട്ട്: 'അടുത്ത് വന്നു, താഴ്‌ന്നു വന്നു' എന്നത് അല്ലാഹുവിലേക്ക് ചേർത്തു പറഞ്ഞത്. ഹദീസുകളിൽനിന്ന് അറിയപ്പെട്ടത്, നടേ ഉണർത്തിയ പോലെ അത് ജിബ്‌രീലാണെന്നുള്ളതാണ്.

പതിനൊന്ന്: നമസ്‌കാരം അഞ്ചു നേരമായി നിശ്ചയിച്ചതിനു ശേഷം അവിടുന്ന് പിന്നെയും മടങ്ങിപ്പോയത്. ഹദീസുകളിൽ നിന്ന് അറിയപ്പെട്ടത് ലഘൂകരണം അഞ്ചിലെത്തിയതിനു ശേഷവും മൂസാ ﵇ അദ്ദേഹത്തോട് മടങ്ങി പോകാൻ കല്പിച്ചു. അപ്പോൾ അവിടുന്ന് വിസമ്മതിക്കുകയാണുണ്ടായത് എന്നാണ്.

പന്ത്രണ്ട്: താലത്തിലുള്ള തവിയെ കുറിച്ച് നടത്തിയ അധിക പരാമർശം.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ആയതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹദീസിൽനിന്ന് അറിവു സ്വീകരിക്കുന്നതിന് മനസ്സമാധാനമില്ല. മറ്റു കൈവഴികളാൽ ബലപ്പെട്ട കാര്യങ്ങൾ അതിൽനിന്ന് ഒഴിവാണ്; അവ വളരെ വിരളവുമാണ്. അവയിൽ ചിലത് ഇബ്‌നു ഹജർ ഹസൻ ആക്കിയിട്ടുണ്ട്. അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ.

കൂടാതെ, അനസ് ﵁ന്റെ ഹദീസിന് വേറെയും കൈവഴികളുണ്ട്. അവയിലധികവും ഹൃസ്വമാണ്. ചിലതിനല്പം ദൈർഘ്യവുമുണ്ട്. അതു കൂടി ഉദ്ധരിക്കാം. അവയുടെ സനദുകളെ കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്യാം. നമ്മുടെ നിബന്ധന പൂർത്തീകരിച്ച പാഠങ്ങളും അധിക വിവരണങ്ങളും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യാം.

ഒന്ന്: അനസ് ﵁ൽനിന്ന് ഖതാദഃ നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്.

നബി ﷺയെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ ബുറാഖിനെ മൂക്കയർ അണിയിച്ചും ജീനിവിരിച്ചും തന്റെയരികിൽ കൊണ്ടുവന്നു. അപ്പോൾ അത് മോട്ട് കാണിക്കാൻ തുടങ്ങി. ജിബ്‌രീൽ ചോദിച്ചു: മുഹമ്മദിനോടാണോ നീ ഇങ്ങനെ കാണിക്കുന്നത്? നിന്റെ പുറത്ത് കേറിയവരിൽ അല്ലാഹുവിന്റെ അടുക്കൽ അദ്ദേഹത്തെക്കാൾ ആദരവുള്ള ഒരാളുമില്ല. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അപ്പോൾ അത് വിയർത്തൊലിക്കാൻ തുടങ്ങി.

(അഹ്‌മദ്, തിർമുദി, ഇബ്‌നു ജരീർ എന്നിവർ ഉദ്ധരിച്ചത്, അതിന്റെ സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമാണ്. തിർമുദി പറയുന്നു: അതിന്റെ സനദ് ഏക വ്യക്തിയിലൂടെ ഉദ്ധരിക്കുന്ന ഹസനായിട്ടുള്ളതാണ്)

ഖതാദഃ അനസ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം, നബി ﷺ പറയുന്നു:

എനിക്ക് ഏഴാമത്തെ ആകാശത്തിൽ വെച്ച് സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹാ ഉയർത്തിക്കാണിക്കപ്പെട്ടു. അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ ഹജ്റിലുള്ള വെള്ളക്കുടം പോലെയുണ്ട്; ഇലകൾ ആനച്ചെവി പോലെയും. അതിന്റെ കാണ്ഡത്തിൽനിന്ന് പ്രത്യക്ഷമായ രണ്ടു നദികളും പരോക്ഷമായ രണ്ടു നദികളും ഒഴുകുന്നു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ജീബ്‌രീൽ! എതാണ് അവ രണ്ടും? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: പരോക്ഷമായ രണ്ടെണ്ണം സ്വർഗ്ഗത്തിലുള്ളതും, പ്രത്യക്ഷമായ രണ്ടെണ്ണം നൈലും യൂഫ്രട്ടീസും.

(അഹ്‌മദ് ഉദ്ധരിച്ചത്. അബ്ദുൽ റസാഖ് മഅ്മറിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഖതാദഃയിൽനിന്നും നിവേദനം. അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിന്റെ ഈ സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമാണ്. അത് ബുഖാരിയും മുസ്‌ലിമും നിശ്ചയിച്ച നിബന്ധനകൾ പൂർത്തീകരിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. ബുഖാരി തന്റെ സ്വഹീഹിൽ അത് സനദ് പറയാതെ മുഅല്ലഖായി ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇബ്റാഹീം ബിൻ ത്വഹ്‌മാൻ ശുഅ്ബഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഖതാദഃയിൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം ഇതുകൂടി വർദ്ധിപ്പിച്ചു:

അങ്ങനെ എനിക്ക് മൂന്ന് പാനപാത്രങ്ങൾ കൊണ്ടുതന്നു; ഒരു പാത്രത്തിൽ പാൽ, ഒരു പാത്രത്തിൽ തേൻ, ഒരു പാത്രത്തിൽ മദ്യം. അപ്പോൾ പാലുള്ളത് ഞാൻ എടുത്ത് കുടിച്ചു. അപ്പോൾ എന്നോട് പറയപ്പെട്ടു: നീയും നിന്റെ സമുദായവും പ്രകൃതിയോട് നിരക്കുന്നത് സ്വായത്തമാക്കി.)

ഇബ്‌നു ഹജർ ﵀ പറയുന്നു: അബൂ അവാനഃയും ഇസ്‌മാഈലിയും, അതു പോലെ ത്വബറാനി തന്റെ സ്വഗീറിലും അദ്ദേഹം വഴി അത് നബി ﷺയിലേക്ക് ചേർത്ത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇബ്‌നു മൻദഃ രചിച്ച ഗറാഇബു ശുഅ്ബഃയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന സനദോടു കൂടി അത് നമുക്ക് കിട്ടിയിട്ടുണ്ട്. ത്വബറാനി പറയുന്നു: ശുഅ്ബഃയിൽനിന്ന് അത് ഇബ്റാഹീം ബിൻ ത്വഹ്‌മാൻ അല്ലാതെ മറ്റാരും നിവേദനം ചെയ്‌തിട്ടില്ല. അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് ഹഫ്‌സ്വ് ബിൻ അബ്ദില്ലാഹ് നൈസാപൂരി തനിച്ചുമാണ് നിവേദനം ചെയ്‌തിരിക്കുന്നത്.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അദ്ദേഹം ബുഖാരി ഹദീസ് സ്വീകരിച്ച ഗുരുവര്യന്മാരിൽപെട്ട വിശ്വാസയോഗ്യനാണ്. അദ്ദേഹത്തിനു മീതെ പറയപ്പെട്ടവരും അപ്രകാരം വിശ്വാസയോഗ്യരാണ്. അതിനാൽ ഈ സനദ് സ്വഹീഹാണ്. ബുഖാരിയുടെയും അഹ്‌മദിന്റെയും ശൈബാൻ വഴിയുള്ള ഒരു രിവായത്തിൽ, അദ്ദേഹം ഖതാദഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അനസ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

നബി ﷺയെ ആകാശത്തിലേക്ക് ആ രോഹണം ചെയ്യിച്ചപ്പോൾ - മറ്റൊരു രിവായത്തിൽ ഞാൻ സ്വർഗ്ഗത്തിലൂടെ നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ - അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞാൻ ഒരു നദിയുടെ അരികിലെത്തി. അതിന്റെ ഇരുകരകളും കമാന രൂപത്തിലുള്ളതാണ്. മുത്തിന്റെ ടെന്റുകളാണ് എന്നത്രെ ഹുമൈദിന്റെ രിവായത്തിലുള്ളത്. കുഴിഞ്ഞ മുത്ത് (hollow pearl) എന്നതാണ് മറ്റൊരു രിവായത്തിലുള്ളത്. അപ്പോൾ ഞാൻ ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ഇതെന്താണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് നിന്റെ റബ്ബ് നിനക്കു നൽകിയ കൗഥറാണ്. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അപ്പോൾ ഞാൻ എന്റെ കൈകൊണ്ടത് തട്ടിനോക്കി. മൂന്നാമതൊരു റിപ്പോർട്ടിൽ ഇപ്രകാരം കാണാം: അപ്പോൾ മലക്ക് തന്റെ കൈ അതിലേക്ക് പതിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ അതിലെ മണ്ണ് നല്ല സുഗന്ധമുള്ള കസ്‌തൂരിയാണ്. അതിലെ ചരലുകൾ മുത്തുകളാണ്.

രണ്ടാമത്തെ രിവായത്ത് ബുഖാരിയുടെതും കൂടിയാണ്; അതു പോലെ അഹ്‌മദും അത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അധിക പരാമർശം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റൊരു രിവായത്തിലുള്ളതാണ്. ബുഖാരിയുടെയും അഹ്‌മദിന്റെയും മറ്റൊരു രിവായത്തിലും അതുണ്ട്, 'എന്നാൽ അതിലെ ചരലുകൾ മുത്തുകളാണ് ' എന്നത് അതിലില്ല. മൂന്നാമത്തെ രിവായത്ത്, അഥവാ ശൈബാനിന്റെ രിവായത്തിലുള്ളത്, അഹ്‌മദിന്റെതാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റൊരു രിവായത്തിൽ ഇപ്രകാരമുണ്ട്:

എന്റെ കൂടെയുള്ള മലക്ക് പറഞ്ഞു: ഇതെന്താണെന്ന് നിനക്ക് അറിയുമോ? ഇത് നിന്റെ റബ്ബ് നിനക്ക് നൽകിയിരിക്കുന്ന കൗഥർ ആണ്. എന്നിട്ട് തന്റെ കൈകൊണ്ട് അതിലെ മണ്ണിൽ അടിച്ചു. ആ കളിമണ്ണിൽനിന്ന് കസ്‌തൂരി പുറത്തെടുത്തു.

ഇബ്‌നു ഹജറിന് മുസ്‌നദിലുള്ള ഈ രണ്ടു രിവായത്തുകളും ഓർമ്മിക്കാനായില്ല. അതിനാൽ ഫത്ഹുൽ ബാരിയിൽ, അവയിലെ ആദ്യത്തേത് ബൈഹഖിയിലേക്ക് മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം ചേർത്തിരിക്കുന്നത്!

രണ്ട്: അബ്ദു റഹ്‌മാൻ ബിൻ ഹാശിം ബിൻ ഉത്ബഃ ബിൻ അബീ വഖാസ്വിൽനിന്ന്. അദ്ദേഹം അനസ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

ജിബ്‌രീൽ ബുറാഖുമായി നബി ﷺയുടെ അരികിൽ വന്നപ്പോൾ അത് തന്റെ വാലുകൊണ്ട് അടിച്ചതു പോലെ കാണിച്ചു. അപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ അതിനോട് പറഞ്ഞു: ബുറാഖ്! നിർത്തൂ.. അല്ലാഹു തന്നെ സത്യം, അദ്ദേഹത്തെ പോലെ ഒരാൾ നിന്റെ പുറത്ത് കേറിയിട്ടില്ല.

അങ്ങനെ നബി ﷺ യാത്ര തുടർന്നു. അപ്പോൾ വഴിയിൽനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന, അഥവാ വഴിയോരത്തേക്ക് മാറിനിൽക്കുന്ന ഒരു വൃദ്ധയുടെ അരികിലെത്തി. അബു ജഅ്ഫർ പറയുന്നു: അകന്നു നിൽക്കുന്നവൾ എന്നാണ് പറയേണ്ടിയിരുന്നത്. പക്ഷെ സ്‌ത്രീലിംഗമാക്കാൻ ചേർക്കുന്ന 'താഅ് ' അതിൽനിന്ന് വിട്ടുകളഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു: ജബ്റഈൽ, ഇവർ എന്താണ്? അദ്ദേഹം പ്രതിവചിച്ചു: മുഹമ്മദ് താങ്കൾ യാത്ര തുടരുക.

അങ്ങനെ അവിടുന്ന് അല്ലാഹു ഉദ്ദേശിച്ച അത്രയും യാത്ര തുടർന്നു. അപ്പോഴതാ വഴിയിൽ ഒരു ഭാഗത്തേക്ക് മാറിനിൽക്കുന്ന എന്തോ ഒന്ന് അദ്ദേഹത്തെ മാടി വിളിക്കുന്നു: മുഹമ്മദേ, വരൂ.. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദേ, താങ്കൾ യാത്ര തുടരുക! പിന്നെയും അവിടുന്ന് അല്ലാഹു ഉദ്ദേശിച്ച അത്രയും യാത്ര തുടർന്നു.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: പിന്നീട് അനേകം പടപ്പുകൾ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടുമുട്ടി. അവരിൽ ഒരാൾ പറഞ്ഞു: ഒന്നാമനേ, താങ്കൾക്ക് സലാം. അന്തിമനേ, താങ്കൾക്ക് സലാം. ഒരുമിച്ചു കൂട്ടുന്നവനേ, താങ്കൾക്കു സലാം. അപ്പോൾ ജീബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദ്, സലാം മടക്കൂ. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അപ്പോൾ അവിടുന്ന് സലാം മടക്കി.

പിന്നെ രണ്ടാമതൊരാൾ നബി ﷺയെ കണ്ടുമുട്ടി. ആദ്യത്തെയാൾ പറഞ്ഞതു തന്നെ ആവർത്തിച്ചു. പിന്നെ, അതേ പ്രകാരം മൂന്നാമത്തെയാളും. അങ്ങനെ ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ എത്തി. അങ്ങനെ വെള്ളവും പാലും മദ്യവും തന്റെ മുന്നിൽ വെച്ചു. അപ്പോൾ നബി ﷺ പാൽ എടുത്തു. അപ്പോൾ നബി ﷺയോട് ജബ്റഈൽ പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദേ, താങ്കൾ പ്രകൃതിയോട് യോജിക്കുന്നത് സ്വീകരിച്ചു. താങ്കൾ വെള്ളം കുടിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ താങ്കൾ മുങ്ങുമായിരുന്നു; താങ്കളുടെ സമുദായവും മുങ്ങുമായിരുന്നു. താങ്കൾ മദ്യം കുടിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ താങ്കൾ പിഴക്കുമായിരുന്നു; താങ്കളുടെ സമുദായവും പിഴക്കുമായിരുന്നു.

പിന്നീട് തനിക്കു വേണ്ടി ആദമിനെയും ശേഷമുള്ള നബിമാരെയും പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ചു. ആ രാവിൽ അവിടുന്ന് അവർക്ക് ഇമാമായി നമസ്‌കരിച്ചു. അനന്തരം ജിബ്‌രീൽ തന്നോട് പറഞ്ഞു: വഴിയോരത്ത് താങ്കൾ കണ്ട വൃദ്ധ, അവർക്ക് അവശേഷിക്കുന്ന ആയുസ്സ് എത്രയാണോ അത്രയുമല്ലാതെ ഇനി ദുനിയാവിൽനിന്ന് അവശേഷിക്കുന്നില്ല. താങ്കളെ തന്നിലേക്ക് ആകർഷിക്കണമെന്ന് ഉദ്ദേശിച്ചു വിളിച്ചത് അല്ലാഹുവിന്റെ ശത്രുവായ ഇബ്‌ലീസാണ്. താങ്കൾ അവനിലേക്ക് ചായണമെന്നാണ് അവൻ ഉദ്ദേശിച്ചത്. എന്നാൽ താങ്കളോട് സലാം പറഞ്ഞത് ഇബ്റാഹീം, മൂസാ, ഈസാ എന്നിവരാണ്.

(ഇബ്‌നു കഥീറിന്റെ തഫ്‌സീറിലുള്ളതനുസരിച്ച് ഇബ്‌നു ജരീറും, ദലാഇൽ എന്ന കൃതിയിൽ ബൈഹഖിയും ഉദ്ധരിച്ചത്. അതിന്റെ ചില പദങ്ങളിൽ അസ്വീകാര്യതയും വൈചിത്ര്യവുമുണ്ട്.)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിലെ ന്യൂനത ഈ അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ ഹാശിം എന്ന വ്യക്തിയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവചരിത്രം ആരും രേഖപ്പെടുത്തിയതായി കണ്ടിട്ടില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈവഴിയിലൂടെ ഇബ്‌നു മർദൂയഃയുടെ രിവായത്തായി സ്വുയൂത്വി ഖസ്വാഇസ്വിലും തഫ്‌സീറിലും, കൂടാതെ ബൈഹഖിയും ഇത് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

മൂന്ന്: യസീദ് ബിൻ അബീ മാലിക് അനസ് ﵁ൽനിന്നുള്ള നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

കഴുതക്കു മീതെയും കോവർകഴുതക്കു താഴെയുമുള്ള ഒരു മൃഗത്തെ എന്റെ അരികിൽ കൊണ്ടുവന്നു. അതിന്റെ ദൃഷ്ടി അവസാനിക്കുന്നിടത്താണ് അതിന്റെ കാലടി പതിയുന്നത്. ഞാൻ അതിന്മേൽ കേറി; കൂടെ ജിബ്‌രീലുമുണ്ടായിരുന്നു. കുറച്ച് യാത്ര ചെയ്‌തപ്പോൾ എന്നോട് പറഞ്ഞു: ഇറങ്ങി നമസ്‌കരിക്കൂ. ഞാൻ അത് ചെയ്‌തു. അപ്പോൾ ചോദിച്ചു: താങ്കൾ എവിടെയാണ് നമസ്‌കരിച്ചതെന്ന് അറിയാമോ? താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചത് ത്വയ്ബഃയിലാണ്; അവിടേക്കാണ് പലായനം. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: താങ്കൾ ഇറങ്ങി നമസ്‌കരിക്കൂ. അങ്ങനെ ഞാൻ നമസ്‌കരിച്ചു. എന്നോട് ചോദിച്ചു: താങ്കൾ എവിടെയാണ് നമസ്‌കരിച്ചതെന്ന് അറിയാമോ? താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചത് സീനായിലെ ത്വൂർ പർവ്വതത്തിൽ, അല്ലാഹു മൂസാ ﵇നോട് സംസാരിച്ച സ്ഥലത്ത്. കുറച്ചു കഴിഞ്ഞ് എന്നോട് പറഞ്ഞു: ഇറങ്ങി നമസ്‌കരിക്കൂ. ഞാൻ ഇറങ്ങി നമസ്‌കരിച്ചു. അപ്പോൾ ചോദിച്ചു: എവിടെയാണ് താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചതെന്ന് അറിയാമോ? താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചത് ഈസാ ﵇ ജനിച്ച ബത്‌ലഹേമിലാണ്. പിന്നെ ഞാൻ ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ കേറി. എനിക്കു വേണ്ടി നബിമാരെ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി. ജിബ്‌രീൽ എന്നെ മുന്നിൽ നിർത്തി; ഞാൻ അവർക്ക് ഇമാമായി നമസ്‌കരിച്ചു. പിന്നെ എന്നെയും കൂട്ടി ഒന്നാനാകാശത്തിലേക്ക് കേറി..

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അവിടുന്ന് ഏഴാകാശങ്ങളെ കുറിച്ചും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന നബിമാരെ കുറിച്ചും പരാമർശിച്ചു. ശേഷം പറയുന്നു:

പിന്നെ ഏഴാകാശത്തിനും മുകളിലേക്ക് എന്നെയും കൊണ്ട് കേറി. അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായിൽ എത്തി. അപ്പോൾ ഒരു മഞ്ഞ് എന്നെ മൂടി. അങ്ങനെ ഞാൻ സുജൂദിൽ വീണു. അപ്പോൾ എന്നോട് പറയപ്പെട്ടു. «ഞാൻ ആകാശങ്ങളും ഭൂമിയും സൃഷ്ടിച്ച അന്ന് താങ്കൾക്കും താങ്കളുടെ സമുദായത്തിനും അമ്പത് നേരത്തെ നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാക്കി വെച്ചതാണ്. അതിനാൽ നീയും നിന്റെ സമുദായവും അത് നിർവ്വഹിച്ചുകൊള്ളുക! » അനന്തരം ഞാൻ ഇബ്റാഹീം ﵇ന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. അദ്ദേഹം എന്നോട് ഒന്നും ചോദിച്ചില്ല.

പിന്നെ ഞാൻ മൂസാ ﵇ന്റെ അടുത്തെത്തി. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: താങ്കൾക്കും ഉമ്മത്തിനും എത്രയാണ് അല്ലാഹു നിർബന്ധമാക്കിയത്? ഞാൻ പറഞ്ഞു: അമ്പത് നേരത്തെ നമസ്‌കാരം.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അങ്ങനെ അത് അഞ്ച് നേരത്തെ നമസ്‌കാരമാക്കി മാറ്റുന്നതു വരെ ലഘൂകരണം ചോദിക്കാനായി അല്ലാഹുവിന്റെ അടുക്കലേക്ക് തിരിച്ചുപോകാൻ മൂസാ ﵇ തന്നോട് കൽപിച്ച കാര്യം മുമ്പ് കഴിഞ്ഞ പ്രകാരത്തിൽ വിശദീകരിച്ചു. പിന്നെ അവിടുന്ന് പറയുന്നു:

മൂസാ ﵇ പറഞ്ഞു: താങ്കൾ താങ്കളുടെ റബ്ബിലേക്ക് തിരിച്ചു ചെന്ന് ലഘൂകരിച്ചു തരാൻ പറയുക. ഇസ്റാഈല്യർക്ക് രണ്ടു നേരത്തെ നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാക്കിയിട്ട് അവർ അത് നിറവേറ്റുകയുണ്ടായില്ല. അങ്ങനെ ഞാൻ എന്റെ റബ്ബിലേക്ക് തിരിച്ചുപോയി, ലഘൂകരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ അവൻ പറഞ്ഞു: «ഞാൻ ആകാശഭൂമികൾ സൃഷ്ടിച്ച അന്ന് നിനക്കും നിന്റെ സമുദായത്തിനും അമ്പത് നമസ്‌കാരം നിർബന്ധമാക്കി വെച്ചതാണ്. അമ്പതിനു പകരം അഞ്ച്. അത് നീയും നിന്റെ സമുദായവും നിറവേറ്റുക». അപ്പോൾ അത് അല്ലാഹുവിങ്കൽനിന്നുള്ള തീർപ്പാണെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി. അങ്ങനെ ഞാൻ മൂസാ ﵇ന്റെ അടുത്തേക്ക് മടങ്ങി. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കൾ വീണ്ടും തിരിച്ചുപോകൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി, അത് അല്ലാഹുവിങ്കൽനിന്നുള്ള തീർപ്പാണെന്ന്; അഥവാ നീക്കുപോക്കില്ലാത്ത കാര്യമാണെന്ന്. അതിനാൽ ഞാൻ മടങ്ങിപ്പോയില്ല. (നസാഈ ഉദ്ധരിച്ചത്)

യസീദ് - അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ അബീ മാലിക് അദ്ദിമശ്ഖിയുടെ മകൻ - വിശ്വസ്‌തനാണ്. ചിലപ്പോൾ ധാരണപ്പിശക് സംഭവിക്കാറുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് ഇത് ഉദ്ധരിക്കുന്നത് സഈദ് ബിൻ അബ്ദിൽ അസീസ് - തനൂഖ് ഗോത്രക്കാരനും ഡമസ്‌കസ്‌കാരനുമായ - അദ്ദേഹം വിശ്വാസയോഗ്യനും ഇമാമുമാണ്. പക്ഷെ, തഖ്‌രീബിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയതനുസരിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യഘട്ടത്തിൽ കാര്യങ്ങൾ കൂടിക്കുഴഞ്ഞു. അതിനാൽ ഇബ്‌നു കഥീർ ഈ കൈവഴിയെ കുറിച്ച് പറയുന്നു: അതിൽ വളരെ വലിയ വൈചിത്ര്യവും അസ്വീകാര്യതയുമുണ്ട്.

അദ്ദേഹത്തിന് ഉപോൽബലകമായി (مُتَابَعَة) ഖാലിദ് ബിൻ യസീദ് ബിൻ അബീ മാലിക് തന്റെ പിതാവിൽന്നും, അദ്ദേഹം അനസ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം ചെയ്യുന്ന കൈവഴിയുണ്ട്. അദ്ദേഹം അതിന്റെ ആദ്യഭാഗം ഉദ്ധരിച്ചു; അഥവാ 'طرفها-അതിന്റെ ദൃഷ്ടി അവസാനിക്കുന്നിടത്താണ്' എന്നതു വരെ. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

അങ്ങനെ ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ വന്ന്, മുഹമ്മദ് നബി ﷺയുടെ കവാടം എന്ന് പറയപ്പെടുന്ന സ്ഥലത്ത് എത്തിയപ്പോൾ അവിടെയുള്ള പാറക്കരികിലേക്ക് പോവുകയും ജിബ്‌രീൽ തന്റെ വിരൽകൊണ്ട് അതിന്മേൽ കുത്തി ദ്വാരമുണ്ടാക്കുകയും പിന്നെ അതിൽ ബുറാഖിനെ ബന്ധിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

പിന്നെ അദ്ദേഹം കേറി. രണ്ടുപേരും പള്ളിയുടെ കവാടത്തിൽ ഒതുങ്ങി നിന്നപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ ചോദിച്ചു: മുഹമ്മദ്, നീ നിന്റെ റബ്ബിനോട് ഹൂറികളെ കാണിച്ചു തരാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടുവോ? അതെ എന്ന് അവിടുന്ന് ഉത്തരം പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ പറഞ്ഞു: ആ നാരീജനങ്ങളുടെ അടുത്തേക്ക് ചെന്ന് അവരോട് സലാം പറയൂ. അവർ ആ പാറയുടെ ഇടതുഭാഗത്ത് ഇരിക്കുകയാണ്. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അപ്പോൾ ഞാൻ അവരുടെ അടുത്ത് ചെന്ന് സലാം പറഞ്ഞു: അവർ സലാം മടക്കി. ഞാൻ ചോദിച്ചു: നിങ്ങൾ ആരാണ്? അപ്പോൾ പറഞ്ഞു: ഞങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠവതികളായ സുന്ദരികൾ, പുണ്യവാന്മാരുടെ പത്നിമാർ, ആ പുണ്യവാന്മാർ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ട് പിന്നെ മലിനമാകാത്തവർ, സ്ഥിരതമാസം നടത്തിയ ശേഷം യാത്ര പോകാത്തവർ, അനശ്വരരാക്കപ്പെട്ട് പിന്നീട് മരിക്കേണ്ടിവരാത്തവർ. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: പിന്നെ ഞാൻ പിരിഞ്ഞു പോന്നു. അൽപം കഴിഞ്ഞപ്പോഴേക്കും ധാരാളം ആളുകൾ ഒത്തുകൂടി. മുഅദ്ദിൻ ബാങ്ക് വിളിക്കുകയും നമസ്‌കാരത്തിന് നിൽക്കുകയും ചെയ്‌തു. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അങ്ങനെ ഇമാമായി നമസ്‌കരിക്കാൻ ഒരാളെ കാത്ത് ഞങ്ങൾ സ്വഫ്ഫുകളിൽ അണിനിരന്നു. അപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ എന്റെ കൈ പിടിച്ച് മുന്നിലേക്ക് നിർത്തി. ഞാൻ അവരെ കൂട്ടി നമസ്‌കരിച്ചു. ഞാൻ പിരിഞ്ഞുപോന്നപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ ചോദിച്ചു: മുഹമ്മദ്, നിന്റെ പിന്നിൽ നമസ്‌കരിച്ചത് ആരാണെന്ന് നിനക്കറിയാമോ? ഞാൻ പറഞ്ഞു: ഇല്ല. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അല്ലാഹു നിയോഗിച്ച എല്ലാ നബിമാരും. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അനന്തരം ജിബ്‌രീൽ എന്റെ കൈപിടിച്ച് ആകാശത്തിലേക്ക് കേറി.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: പിന്നീട് നബി ﷺയുടെ ആകാശാരോഹണവും നബിമാരുമായുള്ള സമാഗമവും മുൻ രിവായത്തുകളിലേതു പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹം വിവരിച്ചു. പിന്നീട് പറഞ്ഞു:

പിന്നെ ഏഴാനാകാശത്തിന്റെ മുകളിലൂടെ എന്നെയും കൂട്ടി ഒരു നദിയിൽ എത്തുന്നതു വരെ അദ്ദേഹം പോയി. അവിടെ മുത്തിന്റെയും രത്നക്കല്ലുകളുടെയും മരതകങ്ങളുടെയും ടെൻറുകളുണ്ട്. അതിന്മേൽ പച്ച വർണ്ണക്കിളികളുണ്ട്; ഞാൻ കണ്ടതിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും മാർദ്ദവമുള്ള കിളികൾ. ഞാൻ പറഞ്ഞു: ജിബ്‌രീൽ, ഈ പക്ഷികൾ തീർച്ചയായും മാർദ്ദവമുള്ളവയാണല്ലോ. അദ്ദേഹം എന്നോട് ചോദിച്ചു: ഓ മുഹമ്മദ്! ഈ നദി ഏതാണെന്ന് അറിയാമോ? ഞാൻ പറഞ്ഞു: ഇല്ല. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇതാണ് അല്ലാഹു താങ്കൾക്ക് നൽകിയ കൗഥർ. അതിൽ സ്വർണ്ണത്തിന്റെയും വെള്ളിയുടെയും പാത്രങ്ങൾ! അത് ഒഴുകുന്നതോ രത്നക്കല്ലുകളുടെയും മരതകങ്ങളുടെയും മുകളിലൂടെയാണ്. അതിലെ വെള്ളം പാലിനെക്കാളും വെളുത്തത്. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അതിലെ പാത്രങ്ങളിൽ ഒരു സ്വർണ്ണപ്പാത്രം ഞാൻ എടുത്തു. ആ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് കോരിയെടുത്ത് കുടിച്ചു. അത് തേനിനെക്കാളും മധുരമുള്ളതും കസ്‌തൂരിയെക്കാളും സുഗന്ധമുള്ളതുമാണ്.

അനന്തരം ജിബ്‌രീൽ എന്നെയും കൂട്ടി ആ വൃക്ഷത്തിനരികിൽ എത്തുന്നതു വരെ പോയി. അപ്പോൾ വർണ്ണരാജികൾ ഒരുമിച്ചു ചേർന്ന ഒരു മേഘം എന്നെ വന്ന് മൂടി. ജിബ്‌രീൽ എന്നിൽനിന്ന് അൽപം മാറിനിന്നു. ഞാൻ അല്ലാഹുവിന്ന് സുജൂദിൽ വീണു. അല്ലാഹു എന്നോട് പറഞ്ഞു: «മുഹമ്മദ്, ഞാൻ ആകാശഭൂമികളെ സൃഷ്ടിച്ച അന്ന്...»

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: സഈദ് ബിൻ അബ്ദിൽ അസീസിന്റെ ഹദീസിലുള്ളതു പോലെ തന്നെ ഖാലിദും ഉദ്ധരിച്ചു; നമസ്‌കാരങ്ങൾ അഞ്ചാക്കിയെന്നും, അഞ്ച് അമ്പതിന്റെ സ്ഥാനത്താണെന്നും പറഞ്ഞതിനു ശേഷം അദ്ദേഹം തുടരുന്നു:

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: പിന്നെ താഴേക്ക് ഇറങ്ങി വന്നു. അനന്തരം നബി ﷺ ജിബ്‌രീലിനോട് ചോദിച്ചു: ഞാൻ ഏതൊരു ആകാശത്തിൽ ചെന്നപ്പോഴും അവിടുത്തെ നിവാസികൾ എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും എന്നോട് ചിരിക്കുകയും ചെയ്യാതിരുന്നിട്ടില്ല; ഒരാൾ ഒഴികെ. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തോട് സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കി, സ്വാഗതം ചെയ്‌തു പക്ഷെ എന്നോട് ചിരിക്കുകയുണ്ടായില്ല. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഓ മുഹമ്മദ്, അത് നരകത്തിന്റെ കാവൽക്കാരനായ മാലിക്ക് ആണ്. അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതു മുതൽ ഇതു വരെ ചിരിച്ചിട്ടില്ല. അദ്ദേഹം ആരോടെങ്കിലും ചിരിക്കുമായിരുന്നുവെങ്കിൽ താങ്കളോട് ചിരിക്കുമായിരുന്നു.

അവിടുന്ന് തുടരുന്നു: പിന്നെ വാഹനത്തിലേറി യാത്ര തിരിച്ചു. വഴി മധ്യെ ഖുറൈശികൾക്ക് ഭക്ഷ്യവസ്‌തുക്കളുമായി വരുന്ന ഒരു വർത്തക സംഘത്തിനരികിലൂടെ കടന്നു പോയി. അതിൽ ഒരു ഒട്ടകത്തിന്റെ പുറത്ത് രണ്ടു ചാക്കുകളുണ്ടായിരുന്നു; ഒരു വെളുത്ത ചാക്കും ഒരു കറുത്ത ചാക്കും. അവിടുന്ന് വർത്തക സംഘത്തിനു നേരെ വന്നപ്പോൾ അത് അസഹ്യത പ്രകടിപ്പിച്ച് വട്ടം കറങ്ങി. ആ ഒട്ടകം വീണ് അതിന് ഒടിവ് സംഭവിക്കുകയും ചെയ്‌തു. പിന്നെയും അവിടുന്ന് യാത്ര തുടർന്നു. നേരം പുലർന്നപ്പോൾ അവിടുന്ന് നടന്ന സംഭവങ്ങൾ ഓരോന്നായി വിവരിച്ചു. ഖുറൈശികൾ അത് കേട്ടപ്പോൾ അബൂബക്റിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്ന് പറഞ്ഞു: അല്ലയോ അബൂബക്ർ, നിന്റെ കൂട്ടാളിയുടെ കാര്യത്തിൽ നിനക്ക് ഇനി വല്ലതുമുണ്ടോ? ഒരു മാസത്തെ വഴിദൂരം ഈ രാത്രിയിൽ സഞ്ചരിച്ച്, ഈ രാത്രിയിൽ തന്നെ തിരിച്ചുവരികയും ചെയ്‌തു എന്നാണ് അദ്ദേഹം പറയുന്നത്? അബൂ ബക്ർ പറഞ്ഞു: അവിടുന്ന് അങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അത് സത്യമായിരിക്കും. അതിനെക്കാളും വിദൂരമായ കാര്യങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തെ സത്യപ്പെടുത്തുന്നവരാണ് ഞങ്ങൾ. ഉപരിയിൽനിന്നുള്ള വൃത്താന്തങ്ങളുടെമേൽ അദ്ദേഹത്തെ ഞങ്ങൾ സത്യപ്പെടുത്തുന്നു. അപ്പോൾ മുശ്‌രിക്കുകൾ നബി ﷺയോട് താൻ പറയുന്നതിനുള്ള തെളിവെന്താണെന്നു ചോദിച്ചു.

അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ഖുറൈശികളുടെ ഒരു വർത്തക സംഘത്തിനരികിലൂടെ ഞാൻ കടന്നു പോയി. അത് ഇന്നിന്ന സ്ഥലങ്ങളിലാണുണ്ടായിരുന്നത്. അവ ഞങ്ങളോട് അസഹ്യത കാണിച്ച് അകന്നു പോവുകയും വട്ടം കറങ്ങുകയും ചെയ്‌തു. അതിൽ ഒരൊട്ടകത്തിന്റെ പുറത്ത് രണ്ടു ചാക്കുകളുണ്ടായിരുന്നു; ഒരു വെളുത്ത ചാക്കും ഒരു കറുത്ത ചാക്കും. ആ ഒട്ടകം വീണുപോകുകയും അതിന് ഒടിവ് സംഭവിക്കുകയും ചെയ്‌തു. വർത്തക സംഘം വന്നപ്പോൾ ഖുറൈശികൾ അതിനെ കുറിച്ച് ആരാഞ്ഞു. അവർ നബി ﷺ പറഞ്ഞ പോലെ തന്നെ ആവർത്തിച്ചു. അതുമൂലമാണ് അബൂ ബക്‌ർ ﵁വിന് സ്വിദ്ദീഖ് എന്ന അപരനാമം ലഭിച്ചത്.

അവർ നബി ﷺയോട് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു: നിന്റെയടുക്കൽ ഹാജരായവരിൽ മൂസായും ഈസായും ഉണ്ടായിരുന്നോ? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അതെ. എങ്കിൽ അവരെ കുറിച്ച് ഞങ്ങൾക്ക് വർണ്ണിച്ച് തരൂ. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അതെ, മൂസാ സാമാന്യം നീളമുള്ള മനുഷ്യൻ. അമ്മാനിലെ അസദ് ഗോത്രക്കാരെ പോലെയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈസാ ഒത്ത വലിപ്പവും, അൽപം ചെമപ്പുള്ള നീണ്ട ശരീരത്തോടു കൂടിയവനാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കേശത്തിൽനിന്ന് മുത്തുകൾ ഉതിർന്നു വീഴുന്നതു പോലെയിരിക്കും.

(ഇബ്‌നു അബീ ഹാതിം ഉദ്ധരിച്ചത്.ഇബ്‌നു കഥീർ അപ്രകാരം തഫ്‌സീറിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ കൂടി പറഞ്ഞു: ഈ അനുക്രമത്തിൽ അത്ഭുതമുളവാക്കുന്ന കുറേ വൈചിത്ര്യങ്ങളുണ്ട്)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിന്റെ കെടുതി ഖാലിദ് ബിൻ യസീദ് ആണ്. അദ്ദേഹം ഒരു പണ്ഡിതനാണെങ്കിലും ഹദീസ് വിഷയത്തിൽ ദുർബ്ബലനാണ്. തഖ്‌രീബിൽ ഇബ്‌നു ഹജർ പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് ഇബ്‌നു മഈൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത ചോദ്യം ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു.

നാല്: ഹുമൈദ്, അനസ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

ഞാൻ സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായിൽ എത്തിയപ്പോഴതാ അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ വലിയ വെള്ളപ്പാത്രം പോലെ; അതിന്റെ ഇലകൾ ആനച്ചെവികൾ പോലെയും. അല്ലാഹുവിന്റെ കൽപനയിൽനിന്ന് അതിനെ വന്ന് മൂടിയത് വലയം ചെയ്‌തു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അത് രത്നവും മരതകവും അതു പോലുള്ളതുമായി മാറി.

(അഹ്‌മദ് ഉദ്ധരിച്ചത്. മുഹമ്മദ് ബിൻ അബീ അദിയ്യ്, ഹുമൈദിൽനിന്ന് നിവേദനം.)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ഇത് മൂന്നു നിവേദകന്മാർ മാത്രമുള്ളതും, ബുഖാരിയുടെയുടെയും മുസ്‌ലിമിന്റെയും നിബന്ധനയൊത്തതുമായ സനദാണ്. ഇബ്‌നു അബീ ആസ്വിം അത് സുന്നഃയിൽ ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. (എന്റെ സംശോധന പ്രകാരമുള്ള ക്രമനമ്പർ 591). ഇതിലെ രണ്ട് അധിക വിവരണങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെതാണ്. ഈ ഹദീസ് ഇബ്‌നു ജരീറും ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ കൈവഴി ഇബ്‌നു കഥീറിനും സുയൂത്വിക്കും കിട്ടാതെ പോയി. കൂടാതെ, അഹ്‌മദ് നടേ പറഞ്ഞ സനദിലൂടെ അനസ് ﵁ൽനിന്ന് നബി ﷺ പറയുന്നതായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു:

ഞാൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അങ്ങനെ ഞാൻ അതാ ഒരു നദിയുടെ അടുത്ത് എത്തിയിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഇരുകരകളും മുത്തുകൾ കൊണ്ടുള്ള കൂടാരങ്ങളാണ്. അതിൽ ഒഴുകുന്ന വെള്ളത്തിലേക്ക് ഞാൻ എന്റെ കൈ കടത്തി നോക്കി. അപ്പോഴതാ അത് നല്ല സുഗന്ധമുള്ള കസ്‌തൂരിയാണ്. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ഇതെന്താണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് അല്ലാഹു താങ്കൾക്ക് നൽകിയ കൗഥറാണ്.

(പിന്നീട്, അഹ്‌മദ് തന്നെ മറ്റു രണ്ട് കൈവഴികളിലൂടെ ഇത് ഹുമൈദിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുകയും ചെയ്‌തു.)

അഞ്ച്: അനസ് ﵁ ൽനിന്ന് സുഹ്‌രി നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

നിശാപ്രയാണ രാവിൽ നബി ﷺക്ക് നമസ്‌കാരം നിയമമാക്കപ്പെട്ടത് അമ്പതു നേരമാണ്. പിന്നീട് അതു ചുരുക്കിക്കൊണ്ടുവന്ന് അഞ്ചാക്കി. അനന്തരം വിളംബരം ചെയ്യപ്പെട്ടു: «ഓ മുഹമ്മദ്, എന്റെയടുക്കൽ ഈ വാക്ക് മാറ്റപ്പെടുകയില്ല. നിനക്ക് ഈ അഞ്ചുകൊണ്ട് അമ്പത് ലഭിക്കും».

(അഹ്‌മദ് ഉദ്ധരിച്ചത്, അതിന്റെ സനദ് ബുഖാരിയുടെയും മുസ്‌ലിമിന്റെയും നിബന്ധനയൊത്തതാണ്.)

ആറ്: സുലൈമാൻ അത്തയ്‌മി അനസ് ﵁ൽനിന്നും, അദ്ദേഹം നബി ﷺയുടെ അനുചരന്മാരിൽപെട്ട മറ്റൊരാളിൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

നിശാപ്രയാണ രാവിൽ ഞാൻ മുസാ ﵇ന്റെ അരികിലൂടെ നടന്നുപോയി. അ പ്പോൾ അദ്ദേഹം തന്റെ ഖബ്റിൽ വെച്ച് നിന്നു നമസ്‌കരിക്കുന്നത് ഞാൻ കണ്ടു.

(അഹ്‌മദും മുസ്‌ലിമും ഉദ്ധരിച്ചത്; കൂടാതെ നസാഈ തന്റെ ഖിയാമുല്ലൈലിലും. ഇതിലുള്ള അധിക വിവരണം നസാഇയുടെ ഒരു രിവായത്തിലുള്ളതാണ്. അതേ പ്രകാരമുള്ളത് അഹ്‌മദും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്; കൂടാതെ ബഗവി തന്റെ ശർഹുസ്സുന്നഃയിലും. അവരുടെ അടുക്കൽ ഇത് ഥാബിത്തുൽ ബുനാനിയുടെ രിവായത്തിന്റെ കൂടെ പറഞ്ഞ ഒരു രിവായത്തിലാണുള്ളത്. ഥാബിത്തുൽ ബുനാനിയുടെ രിവായത്ത് നേരത്തെ കഴിഞ്ഞു പോയതാണ്)

കുറിപ്പ്: ഈ ഹദീസിന്റെ സ്വീകാര്യതയെ കുറിച്ച് ഡോ. ഖലീൽ ഹർറാസ് ﵀ ഖസ്വാഇസ്വുൽ കുബ്റാക്ക് എഴുതിയ അടിക്കുറിപ്പിൽ ഒരു ആക്ഷേപം ഉന്നയിച്ചിരിക്കുന്നു: അനസ് ﵁ൽനിന്നുള്ള ഈ ഹദീസിന്റെ രിവായത്തിന് ചാഞ്ചല്യമുണ്ട്. ചിലപ്പോൾ അനസ് ﵁ നബി ﷺയിലേക്ക് ചേർക്കും. ചിലപ്പോൾ തന്റെ വാക്കായി ഉദ്ധരിക്കും; ചിലപ്പോൾ ഇതര സ്വഹാബിമാരിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിക്കും. അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ഡോ. ഹർറാസ് ﵀യുടെ അറിവും മികവും അംഗീകരിച്ചു കൊണ്ടു തന്നെ ഇങ്ങനെ പറയാൻ ഞാൻ നിർബന്ധിതനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു: അദ്ദേഹം നടത്തിയ ഈ ദോഷദർശനം മഹത്തായ ഹദീസ് വിജ്ഞാനശാഖയുമായി യാതൊരു ബന്ധവുമില്ലാത്തതാണ്. ഈ ഹദീസ് നബി ﷺയിൽനിന്ന് ചിലപ്പോൾ ഒരു മധ്യവർത്തി മുഖേനയോ ചിലപ്പോൾ അല്ലാതെയോ അനസ് ﵁ ഉദ്ധരിക്കുന്നു എന്നത്, അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നും ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത്, ഹദീസ് വിജ്ഞാനീയം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നവരുടെ അടുക്കൽ ഒരു നിലയിലും ദോഷമുള്ള കാര്യമല്ല. കാരണം, അദ്ദേഹം ഇത് നബി ﷺയിൽനിന്ന് നേരിട്ട് കേട്ടിട്ടില്ലെങ്കിൽ തന്നെ - പ്രത്യക്ഷത്തിൽ അങ്ങനെയാണ് മനസ്സിലാകുന്നത് - അത് ഒരു സ്വഹാബി മറ്റൊരു സ്വഹാബിയിൽനിന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരു പറയാതെ ഉദ്ധരിക്കുന്ന മുർസലായ ഹദീസാണ്. സ്വഹാബത്തിന്റെ ഇത്തരം മുർസലുകൾ പ്രമാണയോഗ്യമാണെന്നുള്ളതാണ് വസ്തുത. അദ്ദേഹത്തിന് ഹദീസ് കൈമാറിയ സ്വഹാബിയുടെ പേര് വെളിപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ലെങ്കിലും അദ്ദേഹം വിശ്വാസയോഗ്യനാണ്. കാരണം സ്വഹാബികൾ എല്ലാവരും വിശ്വാസയോഗ്യരാണെന്നതാണ് തത്വം.

എന്നാൽ അനസ് ﵁ ചിലപ്പോൾ പറയുന്നത് തന്റെ സ്വന്തം വചനമാണ് (مَوْقُوفٌ) എന്നത് വെറും വാദം മാത്രമാണ്. അതിലൂടെ ഡോ. ഹർറാസ് ﵀ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് സുയൂത്വിയുടെ ഒരു പരാമർശമാണ്. അത് വന്നിരിക്കുന്നത് മുസ്‌ലിമിന്റെ ഹദീസ് പറഞ്ഞതിനു ശേഷമാണ്. ആ ഹദീസ് അനസ് ﵁ൽനിന്നുള്ള അബൂ യഅ്‌ലായുടെയും ബൈഹഖിയുടെയും രിവായത്താണ്. അതിൽ അനസ് ﵁ പറയുന്നു, നബി ﵁യുടെ അനുചരന്മാരിൽ ചിലർ എന്നോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു:

നബി ﷺ നിശാപ്രയാണ രാവിൽ, മൂസാ ﵇ തന്റെ ഖബ്റിൽ വെച്ച് നമസ്‌കരിക്കവെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിലൂടെ നടന്നു പോയി. അനസ് ﵁ പറയുന്നു: എന്നോട് പറയപ്പെട്ടത് നബി ﷺയെ ബുറാഖിന്മേലാണ് കൊണ്ടുപോയത് എന്നാണ്. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അങ്ങനെ ഞാൻ കുതിരയെ - അല്ലെങ്കിൽ മൃഗത്തെ - ആ വളയത്തിൽ തളച്ചു. അപ്പോൾ അബൂ ബക്ർ ﵁ പറഞ്ഞു: അവിടുന്ന് എനിക്ക് അതൊന്ന് വർണ്ണിച്ചു തന്നാലും. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അത് ഇന്നിന്ന രൂപത്തിലാണ്. അബൂ ബക്ർ അത് നേരത്തെ കണ്ടിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ഈ രിവായത്തിൽ, «നിശ്ചയമായും നബി ﷺ നിശാപ്രയാണ രാവിൽ നടന്നുപോയി..» എന്ന അനസ് ﵁ന്റെ വാക്കു കാരണം ഡോക്ടർ ഹർറാസ് കരുതിയത് ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വന്തം വചനമാണെന്നാണ്. അത് സത്യത്തിൽനിന്ന് ബഹുദൂരം തെറ്റിപ്പോയ ധാരണയാണ്. ഇവിടെ നബി ﷺ പറഞ്ഞു എന്ന വാക്ക് അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും ഇത് നബി ﷺ യിലേക്ക് ചേർക്കപ്പെട്ട ഹദീസ് (مَرْفُوعٌ) തന്നെയാണ്. കാരണം വിലക്കുകൾ, അവിടുത്തെ സ്വഭാവചര്യകൾ പോലുള്ള കാര്യങ്ങൾ ഉദ്ധരിക്കുന്നതു പോലെ, അദ്ദേഹം നബി ﷺയെ കുറിച്ച് വിവരിക്കുകയാണ് ഇവിടെ ചെയ്യുന്നത്. അത്തരം ഉദ്ധരണികളെ കുറിച്ച് സ്വഹാബത്തിന്റെ സ്വന്തം വചനം (مَوْقُوفٌ) എന്ന് ആരെങ്കിലും പറയുമോ?!

ഏഴ്, എട്ട്: റാശിദ് ബിൻ സഅ്ദും അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ ജുബൈറും, അനസ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്റെ റബ്ബ് എന്നെ ആകാശാരോഹണം ചെയ്യിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ ഒരു വിഭാഗം ആളുകളുടെ അരികിലൂടെ നടന്നുപോയി. അവർക്ക് ചെമ്പുകൊണ്ടുള്ള നഖങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. അവർ അതുകൊണ്ട് അവരുടെ മുഖവും മാറും മാന്തിക്കീറുന്നു. അപ്പോൾ ഞാൻ ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ഇവർ ആരാണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ജനങ്ങളുടെ പച്ചമാംസം ഭക്ഷിക്കുന്നവരും അവരുടെ അഭിമാനത്തിനു ക്ഷതമേൽപ്പിക്കുന്നവരുമാണവർ.

(അഹ്‌മദും മറ്റു ചിലരും സ്വീകാര്യയോഗ്യമായ സനദോടു കൂടി ഉദ്ധരിച്ചത്. ഇതിന്റെ സ്രോതസ്സുകളും ആധികാരികതയും ഞാൻ സ്വഹീഹഃയിൽ പരിശോധനാ വിധേയമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് مُرْسَل ആണ്, അഥവാ സനദിന്റെ ആരംഭത്തിൽ കണ്ണിയറ്റു പോയത്, എന്ന് പറയുന്നവർക്കുള്ള ഖണ്ഡനവും അവിടെ കൊടുത്തിട്ടുണ്ട്.)

ഒമ്പത്: അലി ബിൻ സൈദ് ബിൻ ജുദ്ആൻ, അനസ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ അഗ്നിയാലുള്ള കത്രിക ഉപയോഗിച്ച് ചുണ്ടുകൾ കീറുന്ന ഒരു പറ്റം ആളുകളെ ഞാൻ കണ്ടു. ഞാൻ ജിബ്‌രീലിനോട് ഇവർ ആരാണെന്ന് ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇവരാണ് നിന്റെ സമുദായത്തിലെ പ്രസംഗകർ. അവർ ഗ്രന്ഥം വായിക്കുന്നവരായിരിക്കെ ജനങ്ങളോട് നന്മ കല്പിക്കുകയും, അവരുടെ കാര്യം മറന്നുകളയുകയും ചെയ്യുന്നു, അവർ കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ലേ?

(അഹ്‌മദും, ശർഹുസ്സുന്നഃയിൽ ബഗവിയും ഉദ്ധരിച്ചത്. അനസ് ﵁ൽനിന്ന് ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമഃ നിവേദനം ചെയ്തത്. ബഗവി പറയുന്നു: ഹസൻ ആയ ഹദീസ്)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അത് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞതു പോലെയോ അതിനു മീതെയോ ആണ്. കാരണം അതിനു വേറെ ചില കൈവഴികൾ കൂടിയുണ്ട്. അവയിൽ ചിലത് ഭേദപ്പെട്ടവയുമാണ്. അക്കാര്യം വരാനിരിക്കുന്നു. ഇതിലുള്ള ഇബ്‌നു ജുദ്ആൻ ദുർബ്ബലനാണ്. പക്ഷെ, അദ്ദേഹത്തിന് ഉപോൽബലകമായി നിൽക്കാവുന്ന നിവേദകന്മാർ (مُتَابَعَة) വേറെയുണ്ട്. ഖതാദഃ, സുലൈമാൻ അത്തയ്‌മി, ഥുമാമഃ, അലി ബിൻ സൈദ് എന്നിവർ വഴി അനസ് ﵁ൽനിന്നുള്ള ഇബ്‌നു മർദൂയഃയുടെ രിവായത്ത് സുയൂത്വി ഖസ്വാഇസ്വിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. പക്ഷെ, അദ്ദേഹം പതിവു പോലെ അതിനെ കുറിച്ച് അവിടെ ഒന്നും പറയാതെ വിട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഡോക്ടർ ഹർറാസ് ﵀ അതിനു ഇപ്രകാരം അടിക്കുറിപ്പ് നൽകി: ഇത് അനസ് ﵁ൽനിന്ന് പല കൈവഴികളിലൂടെ സ്ഥിരപ്പെട്ടതാണ്. ഇമാം അഹ്‌മദ് മുസ്‌നദിൽ ഇത് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു... അബ്ദു ബിൻ ഹുമൈദ് തന്റെ മുസ്‌നദിലും തന്റെ തഫ്‌സീറിലും, ഇബ്‌നു മർദൂയഃ തന്റെ തഫ്‌സീറിലും ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അനസ് ﵁ൽനിന്ന് അലി ബിൻ സൈദും അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് ഹമ്മാദു ബിൻ സലമഃയുമാണ് ഇത് നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്. ഇതാണ് അദ്ദേഹം നടത്തിയ തഖ്‌രീജിന്റെ ആകത്തുക. ശരിയായ അവബോധമുള്ള ഒരാൾക്ക് അറിയാതെ പോകാൻ പാടില്ലാത്ത കാര്യമാണ് ഈ കൈവഴികൾ ഹമ്മാദു ബിൻ സലമഃയിൽനിന്നാണ്, അനസ് ﵁ൽനിന്നല്ല എന്നുള്ളത്. എന്നാൽ, 'ഇമാം അഹ്‌മദ് അത് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു... അതിന് നിരവധി കൈവഴികളുണ്ട്' എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാമർശം വ്യക്തമായും അബദ്ധമാണ്. സുയൂത്വി പറഞ്ഞ ഇബ്‌നു മർദൂയഃയുടെ രിവായത്തിനാണ് നിരവധി കൈവഴികളുള്ളത് - അതിലേക്കുള്ള സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമാണെങ്കിൽ. പക്ഷെ, ഞാൻ അങ്ങനെ കരുതുന്നില്ല. വിശിഷ്യാ ഇബ്‌നു കഥീർ ഇബ്‌നു മർദൂയഃയുടെ രിവായത്തിന് ഇബ്‌നു ജുദ്ആനിന്റെ ഒരു കൈവഴിയല്ലാതെ മറ്റൊന്നും ഉള്ളതായി പറഞ്ഞിട്ടില്ല. എങ്കിലും അദ്ദേഹം താഴെ വരാനുള്ളവയെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അവ പരിശോധിക്കാം:

പത്ത്: അദ്ദേഹത്തിന്റെ രിവായത്തിൽപെട്ടതും, അതേ പ്രകാരം ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ സ്വഹീഹിൽ ഉദ്ധരിച്ചതും (മവാരിദ് നമ്പർ 35), ഇബ്‌നു അബീ ഹാതിം ഹിശാം അദ്ദസ്‌തുവാഈയുടെ ഹദീസായി മാലിക് ബിൻ ദീനാറിന്റെ ഭാര്യാ സഹോദരനായ മുഗീറത്തു ബിൻ ഹബീബിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം മാലിക് ബിൻ ദീനാറിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഥുമാമഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അനസ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം ചെയ്യുന്നതുമായ ഹദീസ്.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ഇത് നല്ല സനദാണ്. അതിലെ നിവേദകന്മാരിൽ മുഗീറഃ ഒഴികെയുള്ളവർ വിശ്വാസയോഗ്യരും അറിയപ്പെട്ടവരുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് ഹിശാമിനു പുറമെ വിശ്വാസയോഗ്യരായ ഒരു പറ്റം നിവേദകന്മാർ വേറെയും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവരുടെ വിശദാംശങ്ങൾ അൽ ജർഹു വത്തഅ്ദീലിൽ കാണാവുന്നതാണ്. ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ തന്റെ الثِّقَات ലാണ് അദ്ദേഹത്തെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളത്. അപ്പോൾ ഈ ഹദീസ് ഈ കൈവഴി മുഖേന സ്വീകാര്യയോഗ്യമായിത്തീരുന്നു. യാതൊരുവന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ട് സുകൃതങ്ങൾ സഫലമാകുന്നുവോ ആ അല്ലാഹുവിന് സർവ്വ സ്തുതിയും!

ഹൈഥമി മജ്‌മഉസ്സവാഇദിൽ നേരത്തെ പറഞ്ഞ പദങ്ങളിൽ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചു. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു, ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത് ഇപ്രകാരമാണ്:

അവരുടെ നാവുകൾ തീ കൊണ്ടുള്ള, അല്ലെങ്കിൽ അവിടുന്ന് പറഞ്ഞത്, ഇരുമ്പ് കൊണ്ടുള്ള, കത്രിക ഉപയോഗിച്ച് കീറിമുറിക്കപ്പെടുന്നു. മറ്റൊരു രിവായത്തിലുള്ളത്, എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ ഞാൻ ഒന്നാനാകാശത്തിൽ എത്തി. നാവുകളും ചുണ്ടുകളും കീറിമുറിക്കപ്പെട്ടു കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആളുകളെ ഞാൻ അവിടെ കണ്ടു.

പിന്നെ മുമ്പത്തെ ഹദീസിലുള്ളതു പോലെ ഉദ്ധരിച്ചു. അവയെല്ലാം അബൂ യഅ്‌ലയും, ചിലത് ബസ്സാറും ത്വബറാനി ഔസത്വിലും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അബൂ യഅ്‌ലായുടെ സനദുകളിൽ ഒന്നിന്റെ നിവേദകന്മാർ സ്വഹീഹിലെ നിവേദകന്മാരാണ്. ഒന്നാമത്തെ രിവായത്ത് അഹ്‌മദിന്റെ അടുക്കലുണ്ട് എന്നത് ഹൈഥമിക്ക് വിട്ടുപോയി.

പതിനൊന്ന്: ഇത് കഥീർ ബിൻ സുലൈം നിവേദനം ചെയ്തതാണ്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു, നബി ﷺ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞതായി അനസ് ബിൻ മാലിക് ﵁ പറയുന്നത് ഞാൻ കേട്ടു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ ഏതൊരു കൂട്ടരുടെ അരികിലൂടെ ഞാൻ പോയാലും അവർ മുഹമ്മദേ, നീ നിന്റെ സമുദായത്തോട് ഹിജാമഃ നടത്താൻ കൽപിക്കുക എന്ന് പറയാതെ വിട്ടിട്ടില്ല.

(ഇബ്‌നു മാജഃ ഉദ്ധരിച്ചത്, കഥീർ ബിൻ സുലൈമിൽനിന്ന് ജുബാറതു ബിൻ അൽ മുഗല്ലിസ് നിവേദനം.)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ഇത് ദുർബ്ബല മായ സനദാണ്. കാരണം കഥീറും ജുബാറത്തും ദുർബ്ബലരാണ്. പക്ഷെ അതിന്റെ പദങ്ങൾക്ക് ബലം പകരാൻ ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄ യുടെയും ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ന്റെയും ഹദീസുകൾ സാക്ഷ്യത്തിനുണ്ട്. അത് പ്രതീക്ഷിക്കുക.

പന്ത്രണ്ട്: അനസ് ﵁ൽനിന്ന് സുലൈമാൻ ബിൻ അൽ മുഗീറഃ നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

മലക്ക് എന്നെയും കൂട്ടി ആരോഹണം ചെയ്‌തു. അങ്ങനെ സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായിൽ എത്തി. അത് സിദ്റഃയാണെന്ന് എനിക്ക് അറിയാമായിരുന്നു. അതിന്റെ ഇലകളും ഫലങ്ങളും എനിക്കറിയാം. അങ്ങനെ അല്ലാഹുവിന്റെ കൽപനയിൽനിന്ന് അതിനെ വലയം ചെയ്‌ത കൽപന വന്ന് മൂടിയപ്പോൾ ഒരാൾക്കും അതിനെ വർണ്ണിക്കാനാവാത്ത വിധം അത് തീർത്തും മാറിപ്പോയി.

(ഇബ്‌നു ജരീർ, ബുഖാരിയുടെ നിബന്ധനയൊത്ത സനദോടുകൂടി ഉദ്ധരിച്ചത്.)

3. ഉബയ്യു ബിൻ കഅ്ബ് ﵁ന്റെ ഹദീസ്

അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് അനസ് ﵁വും, അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് ഇബ്‌നു ശിഹാബും നിവേദനം ചെയ്യുന്ന ഹദീസ് നേരത്തെ കഴിഞ്ഞുപോയി. നിവേദകന്മാരിൽ ചിലർക്കുണ്ടായ ധാരണപ്പിശകാണത്. അതുമൂലം അബൂ ദർ എന്നതിനു പകരം ഉബയ്യു ബിൻ കഅ്ബ് എന്ന് മാറിപ്പോയതാണ് കാര്യം. എന്നാൽ ഇബ്‌നു മർദൂയഃ ഉബൈദ് ബിൻ ഉമൈർ വഴി ഉബയ്യു ബിൻ കഅ്ബിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുന്നുണ്ട്. അതിൽ നബി ﷺ ഇപ്രകാരം പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ സ്വർഗ്ഗം കണ്ടത് വെള്ളമുത്തു കൊണ്ടുള്ളതായിട്ടാണ്. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, അവർ എന്നോട് സ്വർഗ്ഗത്തെ കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു, അവരോട് പറയുക: അവിടത്തെ ഭൂമി ഉയർന്ന പീഠികയാണ്. അതിലെ മണ്ണ് കസ്‌തൂരിയാണ്.

(സുയൂത്വി ഖസ്വാഇസ്വിൽ ഉദ്ധരിച്ചത്. പതിവു പോലെ അദ്ദേഹം അതിനെ കുറിച്ചും മൗനം പാലിച്ചു. ഉബൈദ് ബിൻ ഉമൈർ ലൈഥ് ഗോത്രക്കാരനും വിശ്വാസയോഗ്യനായ താബിഇയുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിനു താഴെ വരുന്നവരെ കുറിച്ചു മാത്രമേ പരിശോധിക്കേണ്ടതുള്ളു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മർദൂയഃയുടെ ഖതാദഃ വഴിയുള്ള രിവായത്ത് പറഞ്ഞു. ഖതാദഃ മുജാഹിദിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄ൽനിന്നും അദ്ദേഹം ഉബയ്യു ബിൻ കഅ്ബ് ﵁ൽനിന്നും നബി ﷺയിലേക്ക് ചേർക്കുന്ന താഴെ പറയുന്ന പദങ്ങളിലുള്ള ഹദീസ് പറഞ്ഞു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ നല്ല ഒരു സുഗന്ധം എനിക്ക് അനുഭവപ്പെട്ടു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ ഇതെന്താണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് മുടി ചീകുന്നവളും അവരുടെ ഭർത്താവും അവരുടെ മകളുമാണ്. ഫിർഔനിന്റെ മകൾക്ക് അവർ മുടി ചീകിക്കൊടുക്കുമ്പോൾ കൈയിൽ നിന്നും ചീർപ്പ് താഴെ വീണു. അപ്പോൾ അവർ പറഞ്ഞു: ഫിർഔൻ തുലയട്ടെ! കുട്ടി അത് അവളുടെ പിതാവിനോട് പറഞ്ഞു. ഫിർഔൻ അവരെ കൊലപ്പെടുത്തി.

അതിന്റെ സനദിനെ കുറിച്ചും അദ്ദേഹം മൗനം പാലിച്ചു. പക്ഷെ, അതിനെ സാക്ഷീകരിക്കാൻ ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യുടെ ഹദീസുണ്ട്. അതു മുഖേന അത് ശക്തിപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹദീസിനു കീഴിൽ അതവിടെ വരും, ഇൻശാ അല്ലാഹ്.

4. ബുറൈദഃ ബിൻ അൽ ഹസ്വീബ് അൽ അസ്‌ലമി ﵁ന്റെ ഹദീസ്

അബൂ തുമൈലയാണ് അത് നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്. അദ്ദേഹം സുബൈർ ബിൻ ജുനാദഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു ബുറൈദഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം തന്റെ പിതാവിൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രിയായപ്പോൾ, അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ജിബ്‌രീൽ ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിനടുത്തുള്ള ആ പാറയിൽ വന്നു. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അങ്ങനെ അദ്ദേഹം തന്റെ കൈവിരൽ അതിൽ വെച്ച് അതിനൊരു ദ്വാരമുണ്ടാക്കി. അതിൽ ബുറാഖിനെ ബന്ധിച്ചു.

(തിർമുദി, ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ, ഹാകിം, ബസ്സാർ എന്നിവർ ഉദ്ധരിച്ചത്. ഇവിടെ കൊടുത്ത പദങ്ങൾ ബസ്സാറിന്റെതാണ്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: സുബൈർ ബിൻ ജുനാദഃയിൽനിന്ന് അബൂ തുമൈലഃയല്ലാതെ ആരും ഇത് നിവേദനം ചെയ്തതായി നമുക്കറിവില്ല. ബുറൈദഃയിൽനിന്നല്ലാതെ ഈ ഹദീസ് വന്നതും നമുക്കറിവില്ല.)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: തിർമുദി പറഞ്ഞത് ഇത് ഏക നിവേദകനിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമായ ഗരീബ് ഇനത്തിൽ പെടുന്ന ഹദീസാണ്, അഥവാ ദുർബ്ബലമാണ്. അതിനു കാരണം ഒരു പക്ഷെ, സുബൈർ ബിൻ ജുനാദഃയായിരിക്കാം. കാരണം ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ ഒഴികെ ആരും അദ്ദേഹത്തിന്റെ യോഗ്യത സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടില്ല. വിശ്വാസയോഗ്യത സ്ഥിരീകരിക്കുന്ന കാര്യത്തിൽ ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ പുലർത്തുന്ന ലാഘവ മനോഭാവം അറിയപ്പെട്ടതാണല്ലോ. അബൂ ഹാതിം അ ദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞത്, 'അറിയപ്പെടാത്ത ഒരു വയോധികൻ' എന്നാണ്. അതുകൊണ്ടായിരിക്കാം ഇബ്‌നു ഹജർ തഖ്‌രീബിൽ സ്വീകാര്യൻ (مَقْبُول) എന്നു മാത്രം രേഖപ്പെടുത്തിയത്. എന്നാൽ ദഹബി മീസാനുൽ ഇഅ്തിദാലിൽ പറയുന്നു: "ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ വിശ്വാസയോഗ്യരെ കുറിച്ച് പറയുന്ന الثقات ൽ അദ്ദേഹത്തെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹം അറിയപ്പെടാത്ത വ്യക്തിയാണെന്ന് പറഞ്ഞവർക്ക് തെറ്റുപറ്റി. ഇബ്‌നുൽ ജൗസി അങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ ഇത് പറയുമായിരുന്നില്ല". ഈ ഹദീസ് ഉദ്ധരിച്ച ശേഷം, ഇതിന്റെ സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമെന്നും, അബൂ തുമൈലഃയും സുബൈറും വിശ്വാസയോഗ്യരായ രണ്ടു മർവുകാരാണെന്നും ഹാകിം നടത്തിയ പ്രസ്‌താവനയോട് ദഹബി യോജിക്കുന്ന പോലെ തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഹദീസ് സ്വീകാര്യത ഉറപ്പിക്കാൻ മനസ്സ് സമാധാനം നൽകുന്നില്ല. കാരണം ഈ പറഞ്ഞ സുബൈർ വേണ്ടത്ര അറിയപ്പെട്ടവനല്ല. മാത്രമല്ല, അനസ് ﵁ൽനിന്ന് ഥാബിത് ഉദ്ധരിക്കുന്ന മുമ്പ് പരാമർശിച്ച സ്വീകാര്യയോഗ്യമായ ഹദീസിന് ഇത് എതിരാണ് താനും. അതിലെ പദങ്ങൾ «നബിമാർ ബന്ധിക്കാറുണ്ടായിരുന്ന വളയത്തിൽ അദ്ദേഹം അതിനെ ബന്ധിച്ചു» എങ്കിലും ഇതിലെ പദങ്ങൾക്ക് ചില സാക്ഷ്യങ്ങളുണ്ട്. ഇൻശാ അല്ലാഹ്, അത് പിറകെ വരുന്നതാണ്. എന്നാൽ അൽ മവാഹിബുല്ലദുന്നിയ്യഃക്ക് സർഖാനി നൽകിയ ശർഹിൽ മൂലഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ചുവടൊപ്പിച്ച് രണ്ടു ഹദീസുകളും സമന്വയിപ്പിക്കാനുള്ള കൃത്രിമമായ ശ്രമം നടത്തുന്നുണ്ട്. അത് ഇവിടെ പരാമർശിക്കേണ്ട ആവശ്യമുണ്ടെന്ന് തോന്നുന്നില്ല.

5. ജാബിർ ബിൻ അബ്ദില്ലാ അൽ അൻസ്വാരി ﵁ന്റെ ഹദീസ്.

ഇബ്‌നു ശിഹാബാണ് ഇത് നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്. അദ്ദേഹം അബൂ സലമഃ ബിൻ അബ്ദിറഹ്‌മാനിൽ നിന്ന്, അദ്ദേഹം പറയുന്നു, നബി ﷺ ഇപ്രകാരം പറയുന്നതായി ഞാൻ കേട്ടു എന്ന് ജാബിർ ﵁ പറയുന്നത് ഞാൻ കേട്ടു:

ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിലേക്ക് എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചപ്പോൾ ഖുറൈശികൾ അത് കളവാക്കി. അപ്പോൾ ഞാൻ ഹിജ്ർ ഇസ്‌മാഈലിൽ നിലകൊണ്ടു. അങ്ങനെ അല്ലാഹു എനിക്ക് ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസ് വെളിവാക്കി കാണിച്ചുതന്നു. അതിലെ അടയാളങ്ങളോരോന്നും ഞാൻ അത് നോക്കിക്കാണുന്ന പോലെ അവർക്ക് പറഞ്ഞുകൊടുത്തു.

(അഹ്‌മദ്, ബുഖാരി, മുസ്‌ലിം, തിർമുദി എന്നിവർ ഉദ്ധരിച്ചത്. അത് സ്വഹീഹാണെന്ന് തിർമുദി. ബഗവിയും അത് ഉദ്ധരിച്ചു. അതിലെ അധിക വിവരണം അഹ്‌മദിന്റെത്.)

ബുഖാരി ഒരു രിവായത്തിൽ സനദ് പറയാതെ അത് മുഅല്ലഖായി ഉദ്ധരിച്ചു. ഇബ്‌നു ഹജർ പറയുന്നു: ദുഹ്‌ലി അത് സുഹ്‌രിയ്യാത്തിൽ സനദു സഹിതം കൊടുത്തിട്ടുണ്ട്. ഖാസിം ബിൻ ഥാബിത് തന്റെ ദലാഇലിലും ഇതേ കൈവഴിയിലൂടെ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചു. അതിലെ പദങ്ങൾ ഇപ്രകാരമാണ്:

ഖുറൈശികളിൽപെട്ട കുറച്ചാളുകൾ അ ബൂ ബക്റിന്റെ അടുത്തുവന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ കൂട്ടാളിയുടെ കാര്യത്തിൽ താങ്കൾക്ക് എന്തെങ്കിലും താൽപര്യമുണ്ടോ? അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നത് ഒറ്റ രാത്രി കൊണ്ട് ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ പോയി മക്കയിലേക്കു തന്നെ തിരിച്ചു വന്നു എന്നാണ്. അബൂബക്ർ ചോദിച്ചു: അദ്ദേഹം അങ്ങനെ പറഞ്ഞുവോ? അവർ പറഞ്ഞു: അതെ. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: എങ്കിൽ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്.

ഇത് ബൈഹഖി ദലാഇലിൽ ഉദ്ധരിച്ചതായിട്ടാണ് അദ്ദേഹം മറ്റൊരിടത്ത് പറഞ്ഞത്. അതിലെ പദങ്ങൾ ഇങ്ങനെയാണ്: അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു, ഇതിനെക്കാളും വിദൂരമായ കാര്യങ്ങളിൽ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ സത്യപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്. ഉപരിയിൽനിന്നുള്ള വൃത്താന്തങ്ങളിൽ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ സത്യപ്പെടുത്തുന്നു. അങ്ങനെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന് സിദ്ദീഖ് എന്ന അപരനാമം സിദ്ധിച്ചത്.

അബ്ദുൽ കരീം അൽജസ്‌രി അത്വാഇൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ജാബിർ ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ ജിബ്‌രീൽ തിരുസവിധത്തിലായിരിക്കെ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിനരികിലൂടെ നടന്നുപോയി. അല്ലാഹുവിനോടുള്ള ഭയപ്പാടിനാൽ അദ്ദേഹം ദ്രവിച്ചു തീർന്ന ഒരു വസ്‌ത്രം പോലെയായിരിക്കുന്നു.

(ഇബ്‌നു അബീ ആസ്വിം തന്റെ സുന്നഃയിലും - എന്റെ സംശോധന പ്രകാരമുള്ള ക്രമനമ്പർ 621 - മറ്റു ചിലരും ഭേദപ്പെട്ട സനദോടു കൂടി ഉദ്ധരിച്ചത്. ഇതിന്റെ സ്രോതസ്സും ആധികാരികതയും സ്വഹീഹഃയിൽ കൊടുത്തിട്ടുണ്ട്. സുയൂത്വി ഇത് ഇബ്‌നു മർദൂയഃയിലേക്കും, ത്വബറാനിയുടെ ഔസത്വിലേക്കുമാണ് ചേർത്തിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ സനദ് സ്വഹീഹാണെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്‌തു. ദുർറുൽ മൻഥൂറിൽ അദ്ദേഹം ഇതുകൂടി പറഞ്ഞു: ഇബ്‌നു മർദൂയഃയുടെ ഒരു പാഠഭേദത്തിലുള്ളത്, നാലാം ആകാശത്തിൽ ജിബ്‌രീലിനരികിലൂടെ ഞാൻ നടന്നു പോയി. അപ്പോഴതാ അല്ലാഹുവിനോടുള്ള ഭയപ്പാടിനാൽ അദ്ദേഹം ദ്രവിച്ചു തീർന്ന ഒരു വസ്‌ത്രം പോലിരിക്കുന്നു.)

6. ഹുദൈഫഃ ബിൻ അൽ യമാൻ ﵁ന്റെ ഹദീസ്

ആസ്വിം ബിൻ ബഹ്ദലഃ നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്. അദ്ദേഹം സിർ ബിൻ ഹുബൈശിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഹുദൈഫഃ ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺപറയുന്നു:

എന്റെയരികിൽ ബുറാഖിനെ കൊണ്ടുവന്നു. അത് വെളുത്ത് നീളമുള്ള, അഥവാ മുതുക് നീണ്ട ഒരു മൃഗമാണ്. അതിന്റെ ദൃഷ്ടി എത്തുന്ന അറ്റത്താണ് അതിന്റെ കാൽ പതിക്കുന്നത്. ഞാനും ജിബ്‌രീലും ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ എത്തുന്നതു വരെ അതിന്റെ പുറത്ത് തന്നെ കഴിച്ചുകൂട്ടി.

അങ്ങനെ ഞങ്ങൾക്കു വേണ്ടി ആകാശവാതിലുകൾ തുറക്കപ്പെട്ടു. ഞാൻ സ്വർഗ്ഗവും നരകവും കണ്ടു; പരലോകത്തെ വാഗ്ദാനങ്ങൾ മുഴുവനും. പിന്നെ ഇരുവരും തുടങ്ങിയ സ്ഥലത്തേക്ക് തന്നെ മടങ്ങി.

ഹുദൈഫഃ ﵁ പറയുന്നു: അവിടുന്ന് ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ വെച്ച് നമസ്‌കരിച്ചില്ല. സിർ പറയുന്നു: അപ്പോൾ ഞാൻ പറഞ്ഞു: അല്ല, അവിടുന്ന് നമസ്‌കരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹുദൈഫഃ ﵁ ചോദിച്ചു: ഹേ കഷണ്ടി, താങ്കളുടെ പേരെന്താണ്? എനിക്ക് താങ്കളുടെ മുഖമറിയാം. താങ്കളുടെ പേരറിയില്ല. ഞാൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ സിർ ബിൻ ഹുബൈശ്. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: അവിടുന്ന് നമസ്‌കരിച്ചു എന്ന് താങ്കൾക്ക് എങ്ങനെ അറിയാം?

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അപ്പോൾ ഞാൻ പറഞ്ഞു, അല്ലാഹു പറയുന്നുവല്ലോ: «തന്റെ അടിയനെ ഒരു രാവില്‍ മസ്ജിദുല്‍ ഹറാമില്‍ നിന്ന് മസ്ജിദുല്‍ അഖ്സ്വായിലേക്ക് - അതിന്റെ പരിസരം നാം അനുഗൃഹീതമാക്കിയിരിക്കുന്നു - നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചവന്റെ വിശുദ്ധി ഞാൻ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളില്‍ ചിലത് അദ്ദേഹത്തിന് നാം കാണിച്ചുകൊടുക്കാന്‍ വേണ്ടിയത്രെ അത്‌. തീര്‍ച്ചയായും അവന്‍ എല്ലാം കേള്‍ക്കുന്നവനും കാണുന്നവനുമാകുന്നു». (ഇസ്റാഅ് 1) അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: അവിടുന്ന് നമസ്‌കരിച്ചതായി നീ കാണുന്നുണ്ടോ? അവിടുന്ന് നമസ്‌കരിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ, നിങ്ങൾ നമസ്‌കരിക്കുന്ന പോലെ, നിങ്ങൾ അവിടെ വെച്ചും നമസ്‌കരിക്കുമായിരുന്നു. ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത്, അവിടുന്ന് അവിടെ വെച്ച് നമസ്‌കരിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ, മസ്ജിദുൽ ഹറാമിൽ വെച്ചുള്ള നമസ്‌കാരം നിയമമാക്കപ്പെട്ടതു പോലെ അവിടെ വെച്ച് നമസ്‌കരിക്കലും നിങ്ങൾക്ക് നിയമമാക്കപ്പെടുമായിരുന്നു.

സിർ പറഞ്ഞു: നബിമാർ ബന്ധിക്കാറുള്ള വളയത്തിൽ അവിടുന്ന് മൃഗത്തെ ബന്ധിച്ചു. ഹുദൈഫഃ ﵁ ചോദിച്ചു: അല്ലാഹു തനിക്കതിനെ നൽകിയ നിലക്ക്, തന്നിൽനിന്നത് പോയിക്കളയുമെന്ന് അവിടുന്ന് ഭയപ്പെടുന്നു എന്നാണോ? ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത്, പിന്നെ തന്റെ അണപ്പല്ലുകൾ എനിക്ക് കാണാവുന്ന വിധം അദ്ദേഹം ചിരിച്ചു. എന്നിട്ട് ചോദിച്ചു: അവിടുന്ന് അതിനെ ബന്ധിച്ചു എന്നവർ ഉദ്ധരിക്കുന്നുവോ, എന്തിന്? അത് ഓടിപ്പോകുമോ? മറഞ്ഞതും തെളിഞ്ഞതും അറിയുന്നവൻ മാത്രമാണ് അതിനെ അദ്ദേഹത്തിന് കീഴ്‌പ്പെടുത്തിക്കൊടുത്തത്.

(അഹ്‌മദ്, തിർമുദി, ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ, ഹാകിം എന്നിവർ ഉദ്ധരിക്കുകയും സ്വഹീഹ് എന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു. ദഹബിയും അവരോട് യോജിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആസ്വിം ബിൻ ബഹ്ദലഃയുടെ കാര്യത്തിലുള്ള അറിയപ്പെട്ട വിയോജിപ്പ് കാരണം അത് ഹസൻ മാത്രമേ ആവുകയുള്ളു. അത് സ്വഹീഹഃയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഖസ്വാഇസ്വിലുള്ളതനുസരിച്ച് ഇബ്‌നു അബീ ശൈബഃ, നസാഈ, ഇബ്‌നു മർദൂയഃ, ബൈഹഖി എന്നിവർ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; അതു പോലെ ഇബ്‌നു ജരീറും.

നസാഈ ഇത് സുനനുൽ കുബ്റായിൽ മാത്രമാണ് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത്. അത് ഇതുവരെ അച്ചടിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിന്റെ ഏതാനും ഭാഗങ്ങൾ ഡമസ്‌കസിലെ ദാഹിരിയ്യഃ ഗ്രന്ഥാലയത്തിലുണ്ട്. അതിൽ ഒന്ന് തഫ്‌സീറിന്റെ ഭാഗത്തിലാണുള്ളത്. ഇബ്‌നു കഥീർ പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് അതിൽ അദ്ദേഹം ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്.)

ശ്രദ്ധിക്കുക! ഹുദൈഫഃയുടെ ഹദീസിൽ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ചില പാഠങ്ങളുണ്ട്. ചിലപ്പോൾ ഒരു സ്വഹാബി നിജസ്ഥിതിയോട് നിരക്കാത്ത, മറ്റുള്ളവരുടെ രിവായത്തുകളോട് വിയോജിക്കുന്ന വിധത്തിൽ അഭിപ്രായം രേഖപ്പെടുത്താം. അത്തരം വിഷയങ്ങളിൽ പണ്ഡിതന്മാർ ഏകോപിച്ച തത്ത്വമാണ് ഒരു കാര്യം സ്ഥിരീകരിക്കുന്ന വചനങ്ങൾക്ക് അതിനെ നിരസിക്കുന്നവയെക്കാൾ മുൻഗണന നൽകണം എന്നുള്ളത്. അതു പോലെ ഒരു കാര്യം പാഠമാക്കിയവന് പാഠമാക്കാത്തവനെക്കാൾ മുൻഗണന നൽകണം എന്നുള്ളതും. അപ്പോൾ നബി ﷺ ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ വെച്ച് നമസ്‌കരിച്ചതും ബുറാഖിനെ വളയത്തിൽ ബന്ധിച്ചതും ഹുദൈഫഃ ﵁ നിഷേധിച്ചതിന് ഒരു വിലയുമില്ല. കാരണം ഒന്നിലധികം സ്വഹാബിമാർ അത് സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. ഹുദൈഫഃ ﵁നോട് അദ്ദേഹം നിഷേധിച്ചതിനെ ഏതിർക്കാനുള്ള സിർ ബിൻ ഹുബൈശ് ﵀യുടെ അവലംബവും അതാണ്. ഇബ്‌നു കഥീർ ﵀ പറയുന്നു: ഹുദൈഫഃ ﵁ നിഷേധിക്കുകയും, നബി ﷺയിൽനിന്ന് മറ്റുള്ളവർ സ്ഥിരീകരിക്കുകയും ചെയ്‌ത കാര്യത്തിൽ അഥവാ മൃഗത്തെ വളയത്തിൽ ബന്ധിച്ചു, അവിടുന്ന് ബൈത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ വെച്ച് നമസ്‌കരിച്ചു - അത് മുമ്പ് വന്നിട്ടുണ്ട്, ഇനിയും വരാനിരിക്കുന്നുമുണ്ട് - എന്നതിന് ഹുദൈഫഃ ﵁ന്റെ നിഷേധ വാക്കിനെക്കാൾ മുൻഗണന നൽകേണ്ടതാണ്.

7. ശദ്ദാദ് ബിൻ ഔസ് ﵁ന്റെ ഹദീസ്

ഇത് നിവേദനം ചെയ്യുന്നത് ഇസ്ഹാഖ് ബിൻ ഇബ്റാഹീം ബിൻ അൽ അലാ ബിൻ അൽ ദഹ്ഹാക് അൽ സുബൈദിയാണ്. അദ്ദേഹം അംറ് ബിൻ ഹാരിസിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ സലാം അൽ അശ്അരിയിൽ നിന്നും, അദ്ദേഹം മുഹമ്മദ് ബിൻ അൽ വലീദ് ബിൻ ആമിർ അൽ സുബൈദിയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം വലീദ് ബിൻ അബ്ദിറഹ്‌മാൻ ബിൻ ജുബൈർ ബിൻ നുഫൈറിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ശദ്ദാദ് ബിൻ ഔസിൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു, ഞങ്ങൾ ചോദിച്ചു: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, എങ്ങനെയാണ് താങ്കളെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചത്? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു:

രാത്രി നമസ്‌കാരം എന്റെ അനുചരന്മാരെ കൂട്ടി മക്കയിൽ വെച്ച് സന്ധ്യ മയങ്ങിയ ശേഷം ഞാൻ നിർവ്വഹിച്ചു. അങ്ങനെ ജിബ്‌രീൽ എന്റെയടുക്കൽ വെളുത്ത ഒരു മൃഗവുമായി വന്നു. അത് കഴുതക്കു മീതെയും കോവർകഴുതക്കു താഴെയുമാണ്. അതിന്മേൽ കേറാൻ പറഞ്ഞു. അത് എനിക്ക് വഴങ്ങിയില്ല. അപ്പോൾ അതിന്റെ ചെവി പിടിച്ച് അതിനെ മെരുക്കി. എന്നെ അതിന്റ പുറത്ത് കേറ്റി. അത് ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് അതിശീഘ്രം സഞ്ചരിച്ചു. അതിന്റെ ദൃഷ്ടിയെത്തുന്ന അറ്റത്താണ് അതിന്റെ കുളമ്പ് പതിക്കുന്നത്. അങ്ങനെ ഈത്തപ്പനകളുള്ള ഒരു ഭൂമിയിൽ ഞങ്ങളെത്തി. അവിടെ ഇറക്കിയിട്ട് എന്നോട് നമസ്‌കരിക്കാൻ പറഞ്ഞു. ഞാൻ നമസ്‌കരിച്ചു. വീണ്ടും വാഹനപ്പുറത്ത് കേറി. എന്നോട് ചോദിച്ചു: താങ്കൾ എവിടെയാണ് നമസ്‌കരിച്ചതെന്ന് അറിയാമോ? ഞാൻ പറഞ്ഞു: അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചത് യഥ്‌രിബിലാണ്, താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചത് ത്വയ്ബയിലാണ്. അത് ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് വീണ്ടും കുതിച്ചു. അതിന്റെ കണ്ണെത്തുന്ന അറ്റത്താണ് അതിന്റെ കാൽ പതിക്കുന്നത്. ഞങ്ങൾ മറ്റൊരു പ്രദേശത്തെത്തി. എന്നോട് ഇറങ്ങാനും പിന്നെ നമസ്‌കരിക്കാനും ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഞാൻ നമസ്‌കരിച്ചു. ഞങ്ങൾ വാഹനപ്പുറത്ത് കേറി. എന്നോട് ചോദിച്ചു, താങ്കൾ എവിടെയാണ് നമസ്‌കരിച്ചതെന്ന് അറിയാമോ? ഞാൻ പറഞ്ഞു: അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചത് മദ്‌യനിൽ, മൂസായുടെ വൃക്ഷത്തിനരികിൽ വെച്ചാണ്.

അത് ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് വീണ്ടും കുതിച്ചു. അതിന്റെ കണ്ണെത്തുന്ന അറ്റത്താണ് അതിന്റെ കാൽ പതിക്കുന്നത്. അങ്ങനെ കൊട്ടാരങ്ങൾ വെളിവായി കാണാവുന്ന ഒരു പ്രദേശത്തെത്തി. എന്നോട് ഇറങ്ങാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഞാൻ ഇറങ്ങി. പിന്നെ നമസ്‌കരിക്കാൻ പറഞ്ഞു. ഞാൻ നമസ്‌കരിച്ചു. ഞങ്ങൾ വാഹനപ്പുറത്ത് കേറി. എന്നോട് ചോദിച്ചു: താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചത് എവിടെയാണെന്ന് അറിയാമോ? അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ, ഞാൻ മറുപടി പറഞ്ഞു. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: താങ്കൾ നമസ്‌കരിച്ചത് മർയമിന്റെ പുത്രൻ ഈസാ ജനിച്ച ബത്‌ലഹേമിലാണ്.

അത് ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് വീണ്ടും സഞ്ചരിച്ചു. ഞങ്ങൾ ആ പട്ടണത്തിന്റെ വലതു കവാടത്തിലൂടെ പ്രവേശിച്ചു. മസ്ജിദുൽ അഖ്‌സ്വായുടെ ഖിബ്‌ലക്കടുത്തെത്തി. അവിടെ മൃഗത്തെ കെട്ടി. സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ചായുന്ന ആ കവാടത്തിലൂടെ മസ്‌ജിദിനകത്തു കേറി. അവിടെ മസ്ജിദിൽനിന്നും അല്ലാഹു ഉദ്ദേശിച്ചിടത്ത് ഞാൻ നമസ്‌കരിച്ചു.

കഠിനമായ ദാഹം എന്നെ പിടികൂടി. എന്റെയരികിൽ രണ്ടു പാത്രം കൊണ്ടുവന്നു; ഒന്നിൽ പാലും ഒന്നിൽ തേനും. രണ്ടും എനിക്ക് കൊടുത്തുവിട്ടതാണ്. ഞാൻ അവക്കിടയിൽ തുല്യത കല്പിച്ചു. പിന്നീട് അല്ലാഹു എനിക്ക് നല്ലതു ബോധിപ്പിച്ചു. അങ്ങനെ ഞാൻ പാലെടുത്ത് എന്റെ നെറ്റിത്തടം വിയർക്കുവോളം കുടിച്ചു. എന്റെ മുന്നിൽ തന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിൽ ചാരിയിരിക്കുന്ന ഒരു വയോധികനുണ്ട്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: നിന്റെ കൂട്ടാളി പ്രകൃതിയോട് യോജിച്ചത് തെരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നു. നിശ്ചയം അയാൾ നേർവഴി കാണിക്കപ്പെടും.

എന്നെ കൂട്ടി അദ്ദേഹം പിന്നെയും പോയി. ഞങ്ങൾ ആ പട്ടണത്തിലെ ഒരു താഴ്‌വരയിലെത്തി. അപ്പോഴതാ നരകം കാർപ്പെറ്റ് പോലെ തെളിഞ്ഞു നിൽക്കുന്നു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, നിങ്ങൾ അതിനെ എങ്ങനെയാണ് കണ്ടത്? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ഞാൻ അത് കണ്ടത് ചൂടുവെള്ളം വരുന്ന ഉറവ പോലെ.

പിന്നെ എന്നെയും കൊണ്ട് തിരിച്ചുപോന്നു. ഞങ്ങൾ ഇന്നിന്ന സ്ഥലത്തുവെച്ച് ഖുറൈശികളുടെ ഒരു വർത്തക സംഘത്തിനരികിലൂടെ കടന്നു പോയി. അവരുടെ ഒരു ഒട്ടകം വഴിതെറ്റിപ്പോയിരുന്നു. ഒരു വ്യക്തി അതിനെ കൂട്ടിപ്പിടിച്ച് കൊണ്ടുവരുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഞാൻ അവർക്ക് സലാം പറഞ്ഞു. ഇത് മുഹമ്മദിന്റെ ശബ്ദമാണല്ലോ എന്ന് അവരിലാരോ പറഞ്ഞു.

അങ്ങനെ പ്രഭാതത്തിനു മുമ്പ് ഞാൻ മക്കയിലുള്ള എന്റെ അനുചരന്മാരുടെ അടുത്തെത്തി. അബൂബക്ർ വന്ന് എന്നോട് ചോദിച്ചു: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, രാത്രി താങ്കൾ എവിടെയായിരുന്നു? ഞാൻ താങ്കളെ കണ്ടുകിട്ടാവുന്നിടത്തെല്ലാം തിരക്കിയല്ലോ. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ഈ രാവിൽ ഞാൻ ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്‌ദിസിൽ പോയത് നിനക്കറിയാമോ? അബൂബക്ർ പറഞ്ഞു: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, അത് ഒരു മാസത്തെ വഴിദൂരമുണ്ടല്ലോ, അതിനെ കുറിച്ച് എനിക്ക് വർണ്ണിച്ചു തന്നാലും. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അങ്ങനെ എനിക്ക് ഒരു പാലം തുറന്നു തന്നു. അപ്പോൾ ഞാൻ അത് നോക്കിക്കാണുന്നതു പോലെ. എന്നോട് അദ്ദേഹം എന്ത് ചോദിച്ചാലും അതിനെ കുറിച്ച് ഞാൻ പറഞ്ഞുകൊടുക്കാതിരുന്നില്ല. അബൂബക്‌ർ പറഞ്ഞു: ഞാൻ സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു, താങ്കൾ അല്ലാഹുവിന്റെ റസൂലാണെന്ന്. അപ്പോൾ മുശ്‌രിക്കുകൾ പറഞ്ഞു: അബൂ കബ്ശഃയുടെ മകനെ നോക്കൂ, ഈ രാവിൽ അവൻ ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ പോയി എന്നാണ് പറയുന്നത്!

ശദ്ദാദ് ﵁ പറയുന്നു, അപ്പോൾ നബി ﷺ പറഞ്ഞു: അതിനുള്ള തെളിവ് ഒന്നും ഞാൻ നിങ്ങളോടു പറയാതിരുന്നിട്ടില്ല. നിങ്ങളുടെ ഒരു വർത്തക സംഘത്തിനരികിലൂടെ ഇന്നയിന്ന സ്ഥലത്തു വെച്ച് ഞാൻ കടന്നുപോയി. അവരുടെ ഒരൊട്ടകം അവരിൽനിന്ന് തെറ്റിപ്പോയിരുന്നു. ഇന്ന വ്യക്തി അതിനെ അവർക്ക് പിടിച്ചു കൊടുത്തു. അവരുടെ സഞ്ചാരം ഇന്നയിന്ന സ്ഥലങ്ങൾ പിന്നിട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അവർ ഇന്ന ദിവസം നിങ്ങളുടെ അടുത്തെത്തും. തവിട്ടുനിറമുള്ള ഒരൊട്ടകമായിരിക്കും അവരുടെ മുന്നിലുണ്ടായിരിക്കുക. അതിനു മുകളിൽ കറുത്ത ചാക്ക് തുണിയും രണ്ട് കറുത്ത ചുമടുതാങ്ങികളുമുണ്ടായിരിക്കും. ആ ദിവസമായപ്പോൾ ജനങ്ങൾ എത്തിനോക്കാൻ തുടങ്ങി. അങ്ങനെ ഏതാണ്ട് പകൽ പാതിയായപ്പോൾ വർത്തക സംഘമെത്തി. അതിനു മുന്നിൽ നബി ﷺ വർണ്ണിച്ച ആ ഒട്ടകമുണ്ട്.

ഇബ്‌നു അബീ ഹാതിം തഫ്‌സീറിൽ ഉദ്ധരിച്ചതും, അതു പോലെ ബൈഹഖിയുടെ രിവായത്തും ഇബ്‌നു കഥീർ തന്റെ തഫ്‌സീറിൽ കൊടുത്തിട്ടുണ്ട്. പ്രസ്തുത രിവായത്തിനെ കുറിച്ച് ബൈഹഖി പറയുന്നു: "ഇത് സ്വീകാര്യയോഗ്യമായ സനദാണ്. ഇത് മറ്റുള്ളവരുടെ ഹദീസുകളിൽ പലയിടങ്ങളിലായി വിഛിന്നമായ നിലയിൽ ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അവയിൽനിന്ന് നമ്മുടെ ഓർമ്മയിലുള്ളത് നാം പറയാം, ഇൻശാ അല്ലാഹ്."

ഇബ്‌നു കഥീർ പറയുന്നു: "പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഇസ്റാഇനെ കുറിച്ചുള്ള ഈ ഹദീസിനു സാക്ഷ്യമായി കുറെ ഹദീസുകൾ കൊണ്ടുവന്നു... ഈ ഹദീസ് കുറേ കാര്യങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു എന്നതിൽ സംശയമില്ല. അതിൽ ബൈഹഖി പറഞ്ഞതു പോലെ സ്വീകാര്യയോഗ്യമായതുണ്ട്. അതിൽ അധിക്ഷേപാർഹമായതുമുണ്ട്. ബത്‌ലഹേമിൽ വെച്ച് നമസ്‌കരിച്ചു എന്നതും അബൂ ബക്ർ ﵁ ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിന്റെ വിശേഷണത്തെ കുറിച്ച് ചോദിച്ചു എന്നതും മറ്റും ഉദാഹരണം. അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ."

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ബൈഹഖി ഇതിന്റെ സനദിനെ സ്വഹീഹ് എന്ന് കല്പിച്ചതിൽ എനിക്ക് വിയോജിപ്പുണ്ട്. ഇതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ അധിക്ഷേപാർഹമായ കാര്യങ്ങളുമുണ്ട്. ഈ സനദിന്റെ അച്ചുതണ്ട് ഇസ്ഹാഖ് അസ്സുബൈദിയാണ്. അയാൾ ആക്ഷേപങ്ങൾ പറയപ്പെട്ട വ്യക്തിയാണ്. ഈ ഹദീസിന്റെ ദോഷമായി ഇക്കാര്യം ഹൈഥമി ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ഇത് ബസ്സാറും, ത്വബറാനി അൽ കബീറിലും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിൽ ഇസ്ഹാഖ് ബിൻ ഇബ്റാഹീം ബിൻ അലാഅ് എന്ന വ്യക്തിയുണ്ട്. യഹ്‌യ ബിൻ മഈൻ അദ്ദേഹത്തെ വിശ്വാസയോഗ്യനായും നസാഈ അദ്ദേഹത്തെ ദുർബ്ബലനായും നിരൂപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇബ്‌നു ഹജർ തഖ്‌രീബിൽ പറയുന്നു: വിശ്വാസയോഗ്യനാണെങ്കിലും ധാരാളമായി പിശകുകൾ സംഭവിക്കുന്ന വ്യക്തിയാണ്. മുഹമ്മദ് ബിൻ ഔഫ് അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് കളവ് പറയുന്നവൻ എന്നു തന്നെയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

8. സ്വുഹൈബ് ﵁ന്റെ ഹദീസ്

ഇബ്‌നു ലഹീഅഃ സനദോടു കൂടി സ്വുഹൈബ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം ചെയ്തത്; അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ നബി ﷺക്ക് വെള്ളവും മദ്യവും പാലും കാണിച്ചു കൊടുത്തു. അവിടുന്ന് പാലെടുത്തു. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: പ്രകൃതിയോട് ഇണങ്ങിയത് താങ്കൾ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഏതൊരു ജീവിയും അതുകൊണ്ടാണ് പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. താങ്കൾ മദ്യം എടുത്തിരുന്നുവെങ്കിൽ താങ്കൾ പിഴച്ചേനെ; താങ്കളുടെ സമുദായവും പിഴച്ചേനെ. താങ്കൾ അതിന്റെ അവകാശികളിൽ പെട്ടുപോയേനെ. എന്നിട്ട് തന്റെ കൈകൊണ്ട് ആ താഴ്‌വരയിലേക്ക്, ഒരു രിവായത്തിലുള്ളത് നരക താഴ്‌വര എന്ന് പറയപ്പെടുന്നിടത്തേക്ക്, ചൂണ്ടുകയും ചെയ്‌തു. ഞാൻ അതിലേക്ക് നോക്കി. അപ്പോഴത് കത്തിയാളുന്ന തീയാണ്.

(ഇബ്‌നു മർദൂയഃ ഉദ്ധരിച്ചത്; - ഈ അനുക്രമം അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ് - അതു പോലെ ത്വബറാനി അൽ കബീറിലും. രണ്ടാമത്തെ രിവായത്ത് ത്വബറാനിയുടേതാണ്. സുയൂത്വി ഖസ്വാഇസ്വിൽ അത് രണ്ടു പേരിലേക്കും ചേർത്തു. എന്നിട്ട് പതിവു പോലെ മൗനം പാലിച്ചു. ഹൈഥമി അത് ഇബ്‌നു ലഹീഅഃ കാരണത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുർബ്ബലത ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച് കുഴപ്പമുള്ളതെന്ന് കല്പിച്ചു. അദ്ദേഹം മനഃപാഠത്തിൽ സൂക്ഷ്‌മത കുറവുള്ളവനാണെന്നത് അറിയപ്പെട്ടതാണല്ലോ.)

9. അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ ഖുർത്വ് ﵁ന്റ ഹദീസ്

മിസ്‌കീൻ ബിൻ മൈമൂൻ ആണ് ഇത് രിവായത്ത് ചെയ്യുന്നത്. അദ്ദേഹം ഉർവത്തു ബിൻ റുവയ്‌മിൽനിന്നും അദ്ദേഹം അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ ഖുർത്വിൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

ഒരു രാത്രിയിൽ മസ്ജിദുൽ ഹറാമിൽനിന്ന് എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചു.അവിടുന്ന് മഖാമു ഇബ്റാഹീമിനും സംസമിനും ഇടയിലായിരുന്നു. ജിബ്‌രീൽ വലതുഭാഗത്തും മീക്കാഈൽ ഇടതുഭാഗത്തുമായി അവർ രണ്ടു പേരും പറന്നു. അങ്ങനെ ആകാശങ്ങളുടെ ഉന്നതങ്ങളിൽ എത്തി. മടങ്ങിവന്നതിനു ശേഷം അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ആകാശങ്ങളുടെ ഉന്നതങ്ങളിൽ നിന്ന് തസ്ബീഹിന്റെയും തക്ബീറിന്റെയും കൂടെ ഞാൻ ഒരു ശബ്ദം കേട്ടു: ഭയഗാംഭീര്യത്തിനുടമയായ, ഉന്നതങ്ങളായ ആകാശങ്ങളുടെ റബ്ബിനെ ഞാൻ വാഴ്‌ത്തുന്നു. അവനെ, അവന്റെ വിശുദ്ധിയെ ഞാൻ ഉയർത്തുന്നു; അവൻ അത്യുന്നതനാണ്.

(ദഹബി മീസാനിൽ സഈദ് ബിൻ മൻസ്വൂറിലെത്തുന്ന സനദ് സഹിതം ഇതേ വിധത്തിൽ കൊടുത്തിരിക്കുന്നു. സഈദ് പറയുന്നു, നമുക്ക് ഇത് നൽകിയത് ഈ മിസ്‌കീനാണ്. അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് ദഹബി പറഞ്ഞു: അയാളെ എനിക്ക് അറിയില്ല, അയാളുടെ ഹദീസ് അതീവ ദുർബ്ബലമാണ്. പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഇത് ഉദ്ധരിച്ചു. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: ഇത് അബൂ നുഐം തന്റെ അവാലീ സഈദിൽ ഉദ്ധരിക്കുകയും സ്വീകാര്യയോഗ്യമെന്ന് കല്പിക്കുകയും ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു.

ഹൈഥമി അത് ത്വബറാനിയിലേക്ക് ചേർത്ത്, മുഅ്ജമുൽ കബീറിലും ഔസത്വിലും ഉണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞു. മിസ്‌കീൻ കാരണമായും അയാളെ കുറിച്ചുള്ള ദഹബിയുടെ നിരീക്ഷണത്താലും അതിനു ദോഷം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം വഴി ബുഖാരി തന്റെ താരീഖിലും, ഇസ്വാബഃയിൽ പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് ഇബ്‌നുസ്സകനും ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. സുയൂത്വി തന്റെ ഖസ്വാഇസ്വിൽ അതിനെ സഈദ് ബിൻ മൻസ്വൂറിലേക്ക് ചേർത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുനനിൽ ഉദ്ധരിച്ചതായി പറയുന്നു. അതു പോലെ ത്വബറാനിയും ഇബ്‌നു മർദൂയഃയും ഇത് ഉദ്ധരിച്ചു എന്നും, അബൂ നുഐം തന്റെ മഅ്‌രിഫഃയിൽ ഉദ്ധരിച്ചു എന്നും പറയുന്നു. എന്നിട്ട് പതിവു പോലെ അതിനെ കുറിച്ച് മൗനം പാലിക്കുകയും ചെയ്‌തു. എന്നാൽ അതിന്റെ സംശോധകനായ ഡോ. ഹർറാസ് അത് സനദിന്റെ തുടക്കത്തിൽ കണ്ണിയറ്റുപോയ മുർസൽ ആണെന്ന ദോഷമാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ ഖുർത്വ് താബിഈയാണ്, അതിനാൽ ഈ ഹദീസ് മുർസലാണ്. ഇത് ഒരു ധാരണപ്പിശകാണ്. ഹുദൈഫഃ ﵁ൽനിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുന്ന താബിഈ ആയ അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ ഖുർത്വ് ആണ് ഇതെന്ന ധാരണയിൽനിന്നാണ് ഈ ആശയക്കുഴപ്പം ഉടലെടുത്തത്. എന്നാൽ ഇത് അബ്ദുറഹ്‌മാൻ അൽ ഥുമാലി അൽ ഹിംസ്വിയാണ്. അദ്ദേഹം അഹ്‌ലുസ്സ്വുഫ്ഫഃയിൽപെട്ട സ്വഹാബിയാണ്. ഈ രണ്ടു വ്യക്തികളെയും തഹ്ദീബിലും മറ്റും വേർതിരിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. രണ്ടാമതു പറഞ്ഞ ഥുമാലിയുടെ ജീവചരിത്രം പറയുന്നിടത്താണ് ഈ ഹദീസ് ഇസ്വാബഃയിൽ കൊണ്ട് വന്നിരിക്കുന്നതും.

ചുരുക്കത്തിൽ, ഈ ഹദീസിന്റെ ദോഷം അതിലെ ഒരു നിവേദകനായ മിസ്‌കീൻ അറിയപ്പെടാത്ത ആളായി എന്നതാണ്, അല്ലാതെ തുടക്കത്തിൽ കണ്ണിയറ്റു പോയി എന്നുള്ളതല്ല. ഇബ്‌നു കഥീർ അതിനെ കുറിച്ച് മൗനം പാലിച്ചിരിക്കുന്നു!

10. അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ അബ്ബാസ് ﵄യുടെ ഹദീസ്.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിന് ഒന്നിലധികം കൈവഴികളുണ്ട്.

ഒന്ന്: ഖാബൂസ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄ൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതനെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ അവിടുന്ന് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും അതിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തുനിന്ന് അവ്യക്തമായ ഒരു സ്വരം കേൾക്കുകയും ചെയ്‌തു. അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ഇതെന്താണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് അദാൻ വിളിക്കുന്ന ബിലാൽ ആണ്. പിന്നീട് അദ്ദേഹം ജനങ്ങളിലേക്ക് വന്നപ്പോൾ നബി ﷺ പറഞ്ഞു: ബിലാൽ വിജയിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് ഇന്നിന്നതെല്ലാം ഉള്ളതായി ഞാൻ കണ്ടു.

അദ്ദേഹം തുടരുന്നു: അവിടുന്ന് മൂസാ ﵇നെ കണ്ടുമുട്ടി. അദ്ദേഹം തന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്‌തു. നിരക്ഷരനായ നബിക്ക് സ്വാഗതം എന്നു പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: മൂസാ തവിട്ടുനിറമുള്ള നീണ്ട ശരീരത്തോടു കൂടിയ, ചെവി വരെയോ അതിനു മീതെ വരെയോ നീട്ടിവളർത്തിയ മുടിയുള്ളവനാണ്. അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ് ജിബ്‌രീൽ? ഇത് മൂസാ ﵇യാണ് എന്ന് ജിബ്‌രീൽ മറുപടി നൽകി.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അവിടുന്ന് മുന്നോട്ട് പോയി. അപ്പോൾ ഈസാ ﵇നെ കണ്ടുമുട്ടി. അദ്ദേഹവും തന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്‌തു. അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ് ജിബ്‌രീൽ? ഇത് ഈസാ ﵇യാണ് എന്ന് ജിബ്‌രീൽ മറുപടി നൽകി.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അങ്ങനെ വീണ്ടും മുന്നോട്ടു പോയി. അപ്പോൾ ഗാംഭീര്യമുള്ള ഒരു വന്ദ്യവയോധികനെ കണ്ടു. അദ്ദേഹവും തന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്‌ത് സലാം പറഞ്ഞു. എല്ലാവരും തനിക്ക് സലാം പറയുന്നു. അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ് ജിബ്‌രീൽ? ഇത് താങ്കളുടെ പിതാവായ ഇബ്റാഹീം, ജിബ്‌രീൽ മറുപടി നൽകി.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അങ്ങനെ അവിടുന്ന് നരകത്തിലേക്ക് നോക്കി. അതിൽ ഒരു കൂട്ടമാളുകൾ ശവങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ഇവർ ആരാണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇവരാണ് ജനങ്ങളുടെ പച്ചമാംസം ഭക്ഷിച്ചിരുന്നവർ. ചുവന്ന് നീലിച്ച, ചുരുണ്ട ജഡകുത്തിയ മുടിയുമായി ഒരാളെ അവിടെ കണ്ടു. ജിബ്‌രീൽ, ഇതാരാണ്? അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇവനാണ് സ്വാലിഹ് ﵇ന്റെ ഒട്ടകത്തെ അറുത്തവൻ.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: നബി ﷺ മസ്ജിദുൽ അഖ്‌സ്വായിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ അവിടെ നിന്നു നമസ്‌കരിച്ചു. അങ്ങനെ അങ്ങോട്ടും ഇങ്ങോട്ടും തിരിഞ്ഞു നോക്കി. അപ്പോൾ മുഴുനബിമാരും തന്റെ കൂടെ നമസ്‌കരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. നമസ്‌കാരത്തിൽനിന്ന് വിരമിച്ചപ്പോൾ രണ്ടു ചഷകങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു, ഒന്ന് വലതും മറ്റേത് ഇടതും വെച്ചു. ഒന്നിൽ പാലും മറ്റേതിൽ തേനും. അവിടുന്ന് പാൽ എടുത്ത് കുടിച്ചു. ചഷകങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നയാൾ പറഞ്ഞു: താങ്കൾ പ്രകൃതിയോട് ഇണങ്ങുന്നത് സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

(അഹ്‌മദും മറ്റും സനദ് സഹിതം ഉദ്ധരിച്ചത്, അതിനെ കുറിച്ച് ഇബ്‌നു കഥീർ പറഞ്ഞു: സ്വഹീഹായ ഹദീസ്. സുയൂത്വി തന്റെ ഖസ്വാഇസ്വിൽ അദ്ദേഹത്തെ അതേ പടി പിന്തുടർന്നു. അത് പച്ചയായ അശ്രദ്ധയാണ്. കാരണം, ഖാബൂസ് - അബൂ ളബ്‌യാന്റെ മകൻ - എന്ന നിവേദകന് തഖ്‌രീബിൽ പറഞ്ഞതു പോലെ ചില ദൗർബ്ബല്യങ്ങളുണ്ട്)

രണ്ട്: ഥാബിത് അബീ സൈദിൽനിന്നുള്ള രിവായത്ത്. അദ്ദേഹം ഹിലാലിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇക്‌രിമഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യിൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

നബി ﷺയെ ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസ് വരെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചു. അതേ രാവിൽ തന്നെ അവിടുന്ന് തിരിച്ചു വന്നു. തന്റെ പ്രയാണത്തെ കുറിച്ചും ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിലെ അടയാളങ്ങളെ കുറിച്ചും അവരുടെ വർത്തക സംഘത്തെ കുറിച്ചും അവിടുന്ന് അവരോട് വിവരിച്ചു. ഒരു കൂട്ടർ പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദ് പറയുന്നത് ഞങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുകയോ? അവർ അവിശ്വാസികളായി പിറകോട്ട് പോയി. അബൂ ജഹ്‌ലിന്റെ കൂടെ അല്ലാഹു അവരെ കഴുത്തറുത്ത് നശിപ്പിച്ചു.

അബൂ ജഹ്ൽ പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദ് നരകത്തിലെ സഖ്ഖൂം വൃക്ഷത്തെ കുറിച്ച് നമ്മെ പേടിപ്പിക്കുന്നുവോ? നിങ്ങൾ കാരക്കയും വെണ്ണയും കൊണ്ട് വരൂ, എന്നിട്ടത് വെട്ടിവിഴുങ്ങൂ..!

അവിടുന്ന് ദജ്ജാലിനെ തനതു രൂപത്തിൽ - സ്വപ്‌നത്തിലല്ലാതെ കണ്ണുകൊണ്ട് - കണ്ടു; ഈസയെയും മൂസയെയും ഇബ്റാഹീമിനെയും കണ്ടു. ദജ്ജാലിനെ കുറിച്ച് നബി ﷺയോട് ചോദിക്കപ്പെട്ടു. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: മാംസളമായ ശരീരത്തോടു കൂടിയ വെളുത്ത തടിമാടൻ. അയാളുടെ രണ്ടു കണ്ണുകളിൽ ഒന്ന് തിളങ്ങുന്ന നക്ഷത്രം കണക്കെ തുറിച്ചു നിൽക്കുന്നു. തലമുടിയാണെങ്കിൽ വൃക്ഷച്ചില്ലകൾ പോലെയിരിക്കുന്നു.

ഞാൻ ഈസാ ﵇നെ കണ്ടത് വെളുത്ത നിറവും ചുരുണ്ട മുടിയും മൂർച്ചയേറിയ കണ്ണുകളും തൂങ്ങാത്ത വയറുമുള്ള ഒരു യുവാവായിട്ടാണ്.

ഞാൻ മൂസാ ﵇നെ കണ്ടത് കരുത്തുറ്റ ശരീരവും തവിട്ടുനിറവും നല്ല മുടിയുള്ള വ്യക്തിയായിട്ടാണ്. ഒരു രിവായത്തിൽ നല്ല മുടിയും ഉറച്ച ശരീരവുമുള്ളവൻ എന്നാണ്.

ഞാൻ ഇബ്റാഹീം ﵇നെ നോക്കി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ ഒന്നു പോലും എന്റെ ശരീരഭാഗങ്ങളെ പോലെയല്ലാതെ കണ്ടില്ല; അദ്ദേഹം നിങ്ങളുടെ കൂട്ടാളിയെപ്പോലെയിരിക്കുന്നു.

ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: മാലികിന് സലാം പറയൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സലാം പറഞ്ഞു.

(അഹ്‌മദ് ഉദ്ധരിച്ചത്, അധിക വിവരണങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റൊരു രിവായത്തിലുള്ളത്. സുയൂത്വി അത് അബൂ യഅ്‌ലായിലേക്കും അബൂ നുഐമിലേക്കും ഇബ്‌നു മർദൂയഃയിലേക്കും ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ഇബ്‌നു കഥീർ പറയുന്നു: നസാഈ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത് അബൂ സൈദ് ഥാബിത് ബിൻ യസീദിൽനിന്നുള്ള ഹദീസായിട്ടാണ്; അദ്ദേഹം ഖബ്ബാബിന്റെ പുത്രനായ ഹിലാലിൽനിന്നുമാണ് അത് നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്. അതിന്റെ സനദ് സ്വഹീഹാണ്. അപ്രകാരമാണ് അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിച്ചത്. യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് ഹസൻ മാത്രമാണ്. കാരണം ഇബ്‌നു ഖബ്ബാബിനെ കുറിച്ച് ചില എതിരഭിപ്രായങ്ങളുണ്ട്.

ഹൈഥമി പറയുന്നു: അഹ്‌മദ് അത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിലെ നിവേദകന്മാർ വിശ്വാസയോഗ്യരാണ്. എന്നാൽ ഹിലാൽ ബിൻ ഖബ്ബാബ്, അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് യഹ്‌യാ അൽ ഖത്ത്വാൻ പറയുന്നു: മരിക്കുന്നതിനു മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന് പകർച്ച സംഭവിച്ചു. യഹ്‌യാ ബിൻ മഈൻ പറയുന്നു: അദ്ദേഹത്തിന് അങ്ങനെ പകർച്ച സംഭവിച്ചിട്ടില്ല, കലർപ്പുമുണ്ടായിട്ടുമില്ല; വിശ്വാസയോഗ്യനും ഉറപ്പിക്കാവുന്നവനുമാണ്. അബൂ യഅ്‌ലായും അത് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അൽബാനി പറയുന്നു: അതിനാൽ ഈ സനദ് ഹസനാണ്.)

മൂന്ന്: സുഫ്‌യാനിൽനിന്നുള്ള രിവായത്ത്. അദ്ദേഹം അംറിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇക്‌രിമഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യിൽനിന്നും നിവേദനം.

«നിനക്ക് നാം കാണിച്ചു തന്ന ആ കാഴ്‌ചയെ നാം ജനങ്ങള്‍ക്കു ഒരു പരീക്ഷണമല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമാക്കിയിട്ടില്ല» (ഇസ്റാഅ് 60) എന്ന അല്ലാഹുവിന്റെ വചനത്തെ കുറിച്ച് അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അത് കണ്ണുകൊണ്ടുള്ള കാഴ്‌ചയാണ്. നബി ﷺയെ ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിലേക്ക് നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രിയിലാണ് അത് കാണിച്ചു കൊടുത്തത്. അത് സ്വപ്‌നദർശനമല്ല. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: «ഖുർആനിൽ വന്ന ശപിക്കപ്പെട്ട വൃക്ഷം» അത് സഖ്ഖൂം വൃക്ഷമാണ്.

(ബുഖാരി ഉദ്ധരിച്ചത്; അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് ബഗവി തന്റെ ശർഹുസ്സുന്നഃയിലും ഉദ്ധരിച്ചു. കൂടാതെ തിർമുദി ഉദ്ധരിച്ചു; അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഹസനും സ്വഹീഹുമായ ഹദീസ്. ഇബ്‌നു ജരീറും ഉദ്ധരിച്ചു. ഹാകിം തന്റെ മുസ്‌തദ്റകിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. അതുമൂലം അദ്ദേഹത്തിനും ദഹബിക്കും ധാരണപ്പിശക് സംഭവിച്ചു! ത്വബറാനി മുഅ്ജമുൽ കബീറിലും ഉദ്ധരിച്ചു)

നാല്: ഖതാദഃ, അബുൽ ആലിയഃയിൽനിന്ന്. അബുൽ ആലിയഃ പറയുന്നു: നിങ്ങളുടെ നബിയുടെ പിതൃവ്യ പുത്രനായ ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄ നമ്മോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിൽ ഞാൻ മൂസാ ബിൻ ഇംറാൻ ﵇നെ കണ്ടത് തവിട്ടു നിറമുള്ള, നീണ്ട, അൽപം ചുരുണ്ട മുടിയോടു കൂടിയ, ശനൂഅഃ ഗോത്രത്തിലെ പുരുഷന്മാരെ പോലുള്ള ഒരു വ്യക്തിയായിട്ടാണ്.

ഞാൻ ഈസാ ﵇നെ കണ്ടത് ഒത്ത ശരീര പ്രകൃതിയും ചെമപ്പും വെളുപ്പും കലർന്ന നിറവും തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന മുടിയുമുള്ള വ്യക്തിയായിട്ടാണ്.

ഞാൻ നരകത്തിന്റെ കാവൽക്കാരനായ മാലിക്കിനെയും, കൂടാതെ ദജ്ജാലിനെയും കണ്ടു.

അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്ത ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ, «അതിനാല്‍ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടുമുട്ടിയതിനെ കുറിച്ച് നീ സംശയത്തിലാകരുത്‌» (സജ്ദഃ 23) തീർച്ചയായും അവിടുന്ന് മൂസാ ﵇നെ കണ്ടു. മൂസാ ﵇മായി കണ്ടുമുട്ടിയത് നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാവിലാണ്.

(ബുഖാരി ഉദ്ധരിച്ചത്, ഈ അനുക്രമം അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. മുസ്‌ലിമും ഉദ്ധരിച്ചു, ആദ്യത്തെ അധിക വിവരണം അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. അഹ്‌മദും ഉദ്ധരിച്ചു; ഇബ്‌നു ജരീറും, രണ്ടാമത്തെ അധിക വിവരണം അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ്. അത് മുസ്‌ലിമിന്റെ അടുത്ത് ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യിലേക്ക് ചേർക്കാതെ ഖതാദഃയുടെ വ്യാഖ്യാനമായി കൊടുത്തിട്ടുണ്ട്. ഇബ്‌നു കഥീറിന്റെ തഫ്‌സീർ അനുസരിച്ച് അത് ബൈഹഖിയുടെ അടുക്കലുമുണ്ട്; അദ്ദേഹം ഇതു കൂടി പറഞ്ഞു: «അദ്ദേഹത്തെ നാം ഇസ്റാഈല്യർക്കുള്ള മർഗ്ഗദർശകനാക്കി». അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: മൂസാ ﵇നെ അല്ലാഹു ഇസ്റാഈല്യർക്കുള്ള സന്മാർഗ്ഗദർശകനാക്കി. അത് ഇബ്‌നു ജരീറിന്റെ ഒരു രിവായത്താണ്)

അഞ്ച്: ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമഃയിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം അത്വാഅ് ബിൻ സാഇബിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം സഈദ് ബിൻ ജുബൈറിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യിൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രിയിൽ എനിക്ക് നല്ല ഒരു പരിമളം ലഭിച്ചു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഓ ജിബ്‌രീൽ, എന്താണ് ഈ സൗഗന്ധിക പരിമളം? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് ഫിർഔനിന്റെ മകളുടെ മുടി ചീകിയിരുന്ന സ്‌ത്രീയുടെയും അവരുടെ കുട്ടികളുടെയും പരിമളമാണ്. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു, ഞാൻ ചോദിച്ചു: എന്താണ് അവരുടെ പ്രശ്‌നം?

ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: ഒരു ദിവസം അവർ ഫിർഔനിന്റെ മകൾക്ക് മുടി ചീകിക്കൊടുക്കുമ്പോൾ അവരുടെ കൈയിൽ നിന്നും ചീർപ്പ് താഴെ വീണു. അപ്പോഴവർ 'ബിസ്‌മില്ലാഹ്' എന്നുച്ചരിച്ചു. ഫിർഔനിന്റെ മകൾ അവരോട് ചോദിച്ചു, എന്റെ ഉപ്പയാണോ? അവർ പറഞ്ഞു: അല്ല, മറിച്ച് എന്റെയും നിന്റെ ഉപ്പായുടെയും റബ്ബായ അല്ലാഹു. അവൾ ചോദിച്ചു: ഞാൻ ഉപ്പയോട് ഇത് പറയട്ടെ? അവർ പറഞ്ഞു: പറഞ്ഞോളൂ. കുട്ടി അത് പറഞ്ഞു. ഫിർഔൻ അവരെ വിളിപ്പിച്ചു. എന്നിട്ട് ചോദിച്ചു: അല്ലയോ പെണ്ണേ, നിനക്ക് ഞാനല്ലാത്ത ഒരു റബ്ബുണ്ടോ? അവർ പറഞ്ഞു: അതെ, അല്ലാഹുവാണ് എന്റെയും നിങ്ങളുടെയും റബ്ബ്. അങ്ങനെ വലിയ ഒരു ചെമ്പ് കൊണ്ടുവന്ന് അത് തിളപ്പിക്കുകയും അതിലേക്ക് അവരെയും അവരുടെ മക്കളെയും എറിയാൻ ആജ്ഞാപിക്കുകയും ചെയ്‌തു. അവർ ഫിർഔനിനോട് പറഞ്ഞു: എനിക്ക് നിങ്ങളോട് ഒരാവശ്യം പറയാനുണ്ട്. അവൻ ചോദിച്ചു: എന്താണ് നിങ്ങളുടെ ആവശ്യം? അവർ പറഞ്ഞു: എന്റെയും മക്കളുടെയും എല്ലുകൾ ഒരു വസ്‌ത്രത്തിൽ ഒരുമിച്ച്കൂട്ടി ഞങ്ങളെ മറവു ചെയ്യാനാണ് ഞാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നത്. അവൻ പറഞ്ഞു: നിന്നോട് നമുക്കുള്ള കടപ്പാട് കാരണം അത് നിനക്ക് നാം അനുവദിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അങ്ങനെ അവരുടെ കുട്ടികളെ അതിൽ എറിയാൻ കല്പിച്ചു. അവരുടെ മുന്നിൽ വെച്ച് കുട്ടികളെ ഓരോരുത്തരെയും അതിലെറിഞ്ഞു. അവസാനം മുലയൂട്ടുന്ന ചെറിയ കുഞ്ഞിന്റെ അടുത്തെത്തി. അപ്പോൾ അവർ വിസമ്മതം പോലെ ഉറച്ചുനിന്നു. അപ്പോൾ കുഞ്ഞ് പറഞ്ഞു: ഉമ്മാ, നിങ്ങൾ എടുത്തു ചാടൂ. ദുനിയാവിലെ ശിക്ഷ പരലോകശിക്ഷയെക്കാൾ എത്രയോ നിസ്സാരമാണ്. അങ്ങനെ അവർ അതിലേക്ക് എടുത്തുചാടി.

ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄ പറയുന്നു: നാലു പേരാണ് കുഞ്ഞുങ്ങളായിരിക്കെ സംസാരിച്ചത്. മർയമിന്റെ പുത്രൻ ഈസാ, ജുറൈജിന്റെ കൂട്ടാളി, യൂസുഫിന്റെ സാക്ഷി, ഫിർഔനിന്റെ മകൾക്ക് മുടി ചീകിയിരുന്ന സ്‌ത്രീയുടെ മകൻ.

(അഹ്‌മദ്, ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ, ത്വബറാനി എന്നിവരും മറ്റും ഉദ്ധരിച്ചത്. അതിന് ഒരു ദൗർബ്ബല്യമുണ്ട്. നിവേദകനായ അത്വാഅ് ബിൻ സാഇബിന് കലർപ്പ് സംഭവിച്ചു എന്നതും, ഹമ്മാദ് അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നും കേട്ടത് കലർപ്പ് സംഭവിക്കുന്നതിനു മുമ്പാണ് എന്ന് പറയപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതു പോലെ അദ്ദേഹം കേട്ടത് കലർപ്പ് സംഭവിച്ചതിനു ശേഷമാണെന്നും പറയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് എന്നുള്ളതുമാണത്. ഇക്കാര്യം തഹ്ദീബിലും ളഈഫഃയിലും വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഖസ്വാഇസ്വിൽ സുയൂത്വി അതിന്റെ സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമാണെന്ന് പറഞ്ഞത് തള്ളിക്കളയേണ്ടതാണ്; അതു പോലെ തന്നെയാണ് അതിന്റെ സനദ് കുഴപ്പമില്ലാത്തതാണെന്ന ഇബ്‌നു കഥീറിന്റെ പ്രസ്‌താവവും)

ആറ്: ഔഫിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം സുറാറത്തു ബിൻ അബീ ഔഫായിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യിൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രി ഞാൻ നേരം പുലരുന്നത് മക്കയിലാണ്. അപ്പോൾ എന്റെ കാര്യം ഭീതിദമാം വിധം പ്രയാസകരമായിത്തീർന്നു. ജനങ്ങൾ എന്നെ കളവാക്കുന്നു എന്നെനിക്ക് ബോധ്യപ്പെട്ടു. അവിടുന്ന് എല്ലാവരെയും വെടിഞ്ഞ് ഖിന്നനായി ഒരിടത്തിരുന്നു. അപ്പോൾ അല്ലാഹുവിന്റെ ശത്രുവായ അബൂ ജഹ്ൽ തന്റെ അടുത്തെത്തുകയും അരികിൽ വന്നിരുന്ന് പരിഹാസ രൂപേണ പറയുകയും ചെയ്‌തു: എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടായോ? നബി ﷺ പറഞ്ഞു: അതെ. എന്താണത്? അവൻ ചോദിച്ചു. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചു. എവിടെ വരെ? അവൻ ചോദിച്ചു. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസ് വരെ. എന്നിട്ട് നീ ഞങ്ങളുടെ ഇടയിലാണല്ലോ നേരം പുലർന്നത്? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അതെ.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ജനങ്ങളെ നബി ﷺയുടെ അടുത്തേക്ക് വിളിക്കുമ്പോൾ ഈ വാർത്ത അവിടുന്ന് നിഷേധിക്കുമോ എന്ന് ഭയപ്പെട്ടതിനാലായിരിക്കാം അത് നിഷേധിക്കുന്നവനെ പോലെ അവനെ കണ്ടില്ല. അവൻ ചോദിച്ചു: നിന്റെ ജനങ്ങളെ ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തേക്ക് വിളിച്ചാൽ എന്നോട് നീ പറഞ്ഞത് അവരോട് പറയുമോ? നബി ﷺ പറഞ്ഞു: അതെ.

അവൻ പറഞ്ഞു: ബനൂ കഅ്ബ് ബിൻ ലുഅയ് ഗോത്രസമൂഹമേ, വരുവീൻ!.. അവിടുന്ന് ഇത്രവരെ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ ഗോത്രസഭകൾ ഇളകിമറിഞ്ഞു. അവരെല്ലാം ഇരുവരുടെയും അടുത്തേക്ക് ഇളകിവന്നു. അബൂ ജഹ്ൽ പറഞ്ഞു: നീ എന്നോട് പറഞ്ഞത് അവരോട് പറയൂ.അപ്പോൾ നബി ﷺ പറഞ്ഞു: ഈ രാവിൽ എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചു. അവർ ചോദിച്ചു: എങ്ങോട്ട്? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിലേക്ക്. അവർ ചോദിച്ചു: എന്നിട്ട് നീ നേരം പുലർന്നത് ഞങ്ങളുടെ ഇടയിലാണല്ലോ? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അതെ.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അവരെല്ലാവരും കള്ളത്തരത്തിൽ അത്ഭുതം കൂറി - അവരുടെ ജൽപനമനുസരിച്ച് - കൈയടിക്കുകയോ തലക്കുമീതെ കൈവെക്കുകയോ ചെയ്‌തു. അവർ ചോദിച്ചു: താങ്കൾ മസ്ജിദുൽ അഖ്സ്വായെ കുറിച്ച് ഞങ്ങൾക്കൊന്ന് വർണ്ണിച്ചു തരുമോ? കൂട്ടത്തിൽ അവിടേക്ക് യാത്രപോയി മസ്ജിദ് കണ്ടവരുമുണ്ട്.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അങ്ങനെ ഞാൻ വർണ്ണിക്കാൻ തുടങ്ങി. ചില വിശദാംശങ്ങളിൽ എനിക്ക് ആശയക്കുഴപ്പം തോന്നുന്നതു വരെ ഞാൻ വർണ്ണന തുടർന്നു. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അങ്ങനെ ഞാൻ നോക്കി നിൽക്കെ മസ്ജിദ് എന്റെ മുന്നിൽ കൊണ്ടുവരപ്പെട്ടു. ഇഖാലിന്റെ, അല്ലെങ്കിൽ അഖീലിന്റെ വീടിനിപ്പുറം അത് കൊണ്ടുവെച്ചു. ഞാൻ അതിലേക്ക് നോക്കിക്കൊണ്ട് അതിനെ കുറിച്ച് വർണ്ണിച്ചു കൊടുത്തു. നിവേദകൻ പറയുന്നു: അതിന്റെ കൂടെ ചില വർണ്ണനകളുണ്ടായിരുന്നു, ഞാൻ അത് മനഃപാഠമാക്കിയിട്ടില്ല. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അവർ പറഞ്ഞു: അല്ലാഹു സത്യം! വിവരണം ശരി തന്നെ.

(അഹ്‌മദും ത്വബറാനിയും ഉദ്ധരിച്ചത്. അതിന്റെ സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമാണ്. സുയൂത്വി അതിനെ ഖസ്വാഇസ്വിൽ ഇബ്‌നു അബീ ശൈബഃയിലേക്കും ചേർത്തിരിക്കുന്നു. നസാഈ, ബസ്സാർ, അബൂ നുഐം എന്നിവർ സ്വീകാര്യയോഗ്യമായ സനദോടുകൂടി ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇബ്‌നു ഹജർ ഫത്ഹുൽ ബാരിയിൽ അതിനെ ഹസൻ എന്ന് കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു.)

ഏഴ്: അബ്ഥർ ബിൻ അൽ ഖാസിമിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം ഹുസ്വൈൻ - അബ്ദുറഹ്‌മാന്റെ പുത്രൻ - എന്നവരിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം സഈദ് ബിൻ ജുബൈറിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄ൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

നിശാപ്രയാണ വേളയിൽ നബി ﷺ നബിമാരുടെ അരികിലൂടെ നടന്നു പോകാൻ തുടങ്ങി. ചിലരുടെ കൂടെ ഒരു ജനതയുണ്ട്. ചിലരുടെ കൂടെ ഒരു ചെറു സംഘമേയുള്ളു. ചിലരുടെ കൂടെ ആരും തന്നെയില്ല. അങ്ങനെ വലിയ ഒരു പുരുഷാരത്തിനരികിലൂടെ നടന്നു പോയി. അപ്പോൾ ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഇത് ആരാണ്? മൂസയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനതയുമാണെന്ന് മറുപടി ലഭിച്ചു. എന്നാൽ നീ ശിരസ്സുയർത്തി നോക്കൂ. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അപ്പോഴതാ ഈ ഭാഗത്തു നിന്നും ആ ഭാഗത്തുനിന്നും ചക്രവാളം മുട്ടിനിൽക്കുന്ന വമ്പിച്ച ഒരു ജനാവലി. എന്നോട് പറയപ്പെട്ടു: ഇവർ നിന്റെ സമുദായമാണ്. ഇവരെ കൂടാതെ നിന്റെ സമുദായത്തിലെ എഴുപതിനായിരം ആളുകൾ വിചാരണ കൂടാതെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കും. ശേഷം അവിടുന്ന് അകത്തേക്ക് പോയി. അവരൊന്നും ചോദിച്ചില്ല, അവിടുന്ന് അവർക്ക് വിശദീകരണം നൽകിയതുമില്ല. അവർ പറഞ്ഞു: നമ്മളായിരിക്കും അവർ. ചിലർ പറഞ്ഞു: ശുദ്ധപ്രകൃതിയിലും ഇസ്‌ലാമിലും ജനിച്ചു വളർന്ന മക്കളാണവർ. അങ്ങനെ നബി ﷺ പുറത്തുവന്നു. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അവർ തീ കൊണ്ട് കരിച്ചു കളയുന്ന ( كَيٌّ ) ചികിത്സ നടത്താത്തവരാണ്, മന്ത്രിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടാത്തവരാണ്, ശകുനം നോക്കാത്തവരാണ്, അവരുടെ റബ്ബിൽ ഭരമേൽപിക്കുന്നവരാണ്. അപ്പോൾ ഉക്കാശത്തു ബിൻ മിഹ്സ്വൻ എഴുന്നേറ്റുനിന്ന് ചോദിച്ചു: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, ഞാൻ അവരിൽപെടുമോ? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അതെ. മറ്റൊരാൾ വന്ന് ചോദിച്ചു: ഞാൻ അവരിൽപെടുമോ? അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: അതുമായി ഉക്കാശഃ താങ്കളെ മുൻകടന്നിരിക്കുന്നു.

(തിർമുദി ഉദ്ധരിച്ചത്. അബ്ഥർ ബിൻ അൽ ഖാസിമിൽനിന്ന് അബൂ ഹുസ്വൈൻ അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ അഹ്‌മദ് നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്. തിർമുദി പറയുന്നു: ഇത് ഹസനും സ്വഹീഹുമായ ഹദീസാണ്)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ഇതിന്റെ സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമാണ്. അബൂ ഹുസ്വൈൻ ഒഴികെയുള്ള ഇതിലെ നിവേദകന്മാർ വിശ്വാസയോഗ്യരും, ബുഖാരിയുടെയും മുസ്‌ലിമിന്റെയും നിവേദകരുമാണ്. അദ്ദേഹവും വിശ്വാസയോഗ്യനാണ്. പക്ഷെ, വ്യക്തമാകുന്നത് അദ്ദേഹത്തിനോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുരുവായ അബ്ഥറിനോ ഈ ഹദീസിൽ ഇസ്റാഇന്റെ കാര്യം പറഞ്ഞതിൽ ധാരണപ്പിശക് സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നാണ്. ഹുസ്വൈൻ ബിൻ അബ്ദിറഹ്‌മാനിൽനിന്ന് വിശ്വാസയോഗ്യരായ ഒരു പറ്റം ആളുകൾ ഇസ്റാഇന്റെ വിഷയം പറയാതെയാണ് ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുള്ളത്. അത് ബുഖാരി, മുസ്‌ലിം, അഹ്‌മദ് എന്നിവർ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുമുണ്ട്.

ഇബ്‌നു ഹജർ ﵀ ഇസ്റാഇനെ കുറിച്ച് വന്ന ഈ അധിക ഭാഗം, കൂടുതൽ പ്രാമാണികരായ നിവേദകന്മാർക്ക് എതിരിൽ സ്വീകാര്യയോഗ്യതയുടെ കാര്യത്തിൽ അവരോളം എത്താത്ത നിവേദകന്മാരുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട (شَاذٌّ) അധിക വിവരണമാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചിട്ടുണ്ട്. അത് തിർമുദിയുടെയും നസാഇയുടെയും രിവായത്തായിട്ടാണ് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് ഒറ്റപ്പെട്ട (شَاذٌّ) ഹദീസല്ല, മറിച്ച് പ്രാമാണികമാണ്(محْفُوظٌ) എന്ന് വരികയാണെങ്കിൽ ഇസ്റാഅ് ഒന്നിലധികം തവണ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്, മക്കയിൽവെച്ച് നടന്നതല്ലാതെ മദീനയിൽവെച്ചും നടന്നിട്ടുണ്ട് എന്ന് പറയുന്നവരുടെ വാദമുഖത്തിന് ശക്തി പകരുന്നതായിരിക്കും ഇത്. അഹ്‌മദിന്റെയും ബസ്സാറിന്റെയും അടുക്കൽ സ്വീകാര്യയോഗ്യമായ സനദോടു കൂടി ഇങ്ങനെ ഒരു രിവായത്തുണ്ട്:

നബി ﷺ യുടെ അടുക്കൽ ഒരു രാത്രി ഞങ്ങൾ ദീർഘമായി സംസാരിച്ച് വൈകിപ്പോയി. അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ കാലത്ത് നബി ﷺ യുടെ അരികിൽ ചെന്നപ്പോൾ അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു: രാത്രിയിൽ നബിമാർ അവരുടെ സമുദായങ്ങളോടൊപ്പം എനിക്ക് പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ഒരു നബി പോകുന്നു, അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം മൂന്നു പേരാണുള്ളത്. മറ്റൊരു നബി, അദ്ദേഹത്തൊടൊപ്പം ഒരു ചെറുസംഘം... പൂർണ്ണമായി ഉദ്ധരിച്ചു.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അഹ്‌മദ് ഈ ഹദീസ് അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അല്ലാതെ ഇത് ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യിൽനിന്നുള്ളതല്ല. ഇബ്‌നു ഹജർ ചെയ്തതു കണ്ടാൽ അങ്ങനെ തോന്നും. ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യുടെ ഹദീസിന്റെയും അതിന്റെ ശർഹിന്റെയും കീഴിലാണ് ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ന്റെതാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കാതെ ഇത് കൊടുത്തിരിക്കുന്നത്. ഇത് ഹസൻ ഇംറാനിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നുമുള്ള രിവായത്താണ്. ഈ ഹസൻ ബസ്വ്‌രിയാണ്, അദ്ദേഹം മുദല്ലിസാണ്. പക്ഷെ അഹ്‌മദ്, മറ്റൊരു രിവായത്തിൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൂടെ അലാഅ് ബിൻ സിയാദിനെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം സ്വീകാര്യയോഗ്യനാണ്. അതോടെ ഈ സനദ് സ്വീകാര്യയോഗ്യമായി. അൽഹംദു ലില്ലാഹ്. ഇത് ത്വയാലസി തന്റെ മുസ്‌നദിലും, കൂടാതെ അഹ്‌മദും, ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമഃ വഴി ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹം ആസ്വിം ബിൻ ബഹ്ദലഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം സിർ ബിൻ ഹുബൈശിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും, അദ്ദേഹം നബി ﷺയിലേക്ക് ചേർത്തുകൊണ്ട് നിവേദനം. അതിലെ പദങ്ങൾ ഇപ്രകാരമാണ്: എനിക്ക് പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, ഒരു അനുക്രമത്തിൽ, ഹജ്ജിന്റെ വേളയിൽ എനിക്ക് സമുദായങ്ങൾ കാണിക്കപ്പെട്ടു.. തുടർന്ന് നേരത്തെ പറഞ്ഞതു പോലെയുള്ള ഹദീസ് ചുരുക്കി ഉദ്ധരിച്ചു.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിന്റെ സനദ് ഹസൻ ആണ്. ഇസ്‌റാഇന്റെ രാവിലായിരുന്നില്ല ആ പ്രദർശനം എന്ന് അതിൽ തന്നെ വ്യക്തമാണ്. അത് ഹജ്ജിന്റെ വേളയിലായിരുന്നു. ആ അധിക വിവരണം പ്രബലമായിരുന്നുവെങ്കിൽ അവ തമ്മിൽ സമന്വയിപ്പിച്ച ഇബ്‌നു ഹജറിന്റെ നടപടി നന്നാകുമായിരുന്നു. പക്ഷെ അത് ദുർബ്ബലവും ഒറ്റപ്പെട്ടതുമാണെന്നതിനാൽ അതിന്റെ ആവശ്യമില്ല. അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ.

കൂടാതെ, സുയൂത്വി ബഹുദൂരം വ്യതിചലിച്ചു പോയി എന്നു പറയാതെ വയ്യ. ഈ വകുപ്പിൽ വന്ന ഹദീസ് അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മർദൂയഃയിലേക്ക് മാത്രമാണ് ചേർത്തിരിക്കുന്നത്! അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഖസ്വാഇസ്വ് കാണുക.

എട്ട്: ശരീക്കിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം അബൂ ഉൽവാൻ അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ ഉസ്വ്‌മിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യിൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

അല്ലാഹു തന്റെ നബിക്ക് നമസ്‌കാരം അമ്പത് നേരമാണ് നിർബന്ധമാക്കിയത്. അപ്പോൾ അല്ലാഹുവിനോട് അപേക്ഷിക്കുകയും അങ്ങനെ അത് അഞ്ചാക്കി കുറച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്‌തു.

(അഹ്‌മദും ഇബ്‌നു മാജഃയും ഉദ്ധരിച്ചത്. ഇതിന്റെ സനദ് മറ്റു ഹദീസുകളെ ബലപ്പെടുത്താനുള്ള സാക്ഷ്യത്തിന് (شَاهِد) ഉപയോഗിക്കാൻ കൊള്ളും)

ഒമ്പത്: അബ്ബാദ് ബിൻ മൻസ്വൂറിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം ഇക്‌രിമഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു അബ്ബാസ് ﵄യിൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രിയിൽ മലക്കുകളുടെ ഏതൊരു സംഘത്തിനരികിലൂടെയും ഞാൻ നടന്നുപോയാലും അവരെല്ലാം എന്നോട് മുഹമ്മദേ, താങ്കൾ ഹിജാമഃ ചെയ്യാൻ ശ്രദ്ധിക്കണം എന്ന് പറയാതിരുന്നിട്ടില്ല.

(അഹ്‌മദ്, തിർമുദി, ഇബ്‌നു മാജഃ എന്നിവർ ഉദ്ധരിച്ചത്. ഹാകിമും ദഹബിയും സ്വഹീഹ് എന്ന് കല്പിച്ചത്! അബ്ബാദിന്റെ ദുർബ്ബലത കാരണം ഇത് സ്വഹീഹ് എന്ന് പറയാൻ ഒരു മാർഗ്ഗമുമില്ല. ഇനി ഇതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തെ ദൃഢീകരിക്കുന്ന സാക്ഷ്യങ്ങൾ നോക്കുകയേ വഴിയുള്ളു. അതിൽ ഒന്ന് നേരത്തെ കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്. അത് അനസ് ﵁ൽനിന്നുള്ളതാണ്. മറ്റൊന്ന് ഇനി വരാനിരിക്കുന്ന ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നുള്ളതാണ്. അതിനെ കുറിച്ച് സ്വഹീഹഃയിലും മിശ്കാത്തിലും പ്രതിപാദിച്ചിട്ടുണ്ട്)

11. അബ്ദുല്ലാ ബിൻ ഉമർ ﵄ന്റെ ഹദീസ്

ഇത് ത്വൽഹഃ ബിൻ സൈദ് സനദോടുകൂടി ഇബ്‌നു ഉമർ ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം ചെയ്യുന്നു.

നിശ്ചയമായും നബി ﷺയെ ആകാശത്തിലേക്ക് നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചപ്പോൾ അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തിന് ബാങ്കിന്റെ രൂപം വഹ്‌യിലൂടെ അറിയിച്ചു. അതുമായി അവിടുന്ന് ഇറങ്ങിവരുകയും അത് ജിബ്‌രീലിനെ പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്‌തു.

(മജ്‌മഉസ്സവാഇദിൽ പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് ത്വബറാനി ഔസത്വിൽ ഉദ്ധരിച്ചത്. ഹൈഥമി പറയുന്നു: ഇതിൽ ത്വൽഹഃ ബിൻ സൈദ് ഉണ്ട്. അയാളെ കുറിച്ച് കൃതിപ്പ് പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു)

12. അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ന്റെ ഹദീസ്. അതിന് ഒന്നിലധികം കൈവഴികളുണ്ട്.

ഒന്ന്: മാലിക് ബിൻ മിഗ്‌വലിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം സുബൈർ ബിൻ അദിയ്യിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ത്വൽഹഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം മുർറഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

നബി ﷺയെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ചപ്പോൾ സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹാ വരെ എത്തി. അത് ആറാമത്തെ ആകാശത്തിലാണ്. അതിലേക്കാണ് ഭൂമിയിൽനിന്നും കേറിപ്പോകുന്ന എല്ലാം ചെന്നെത്തുന്നത്; അവിടെനിന്നാണ് അവ സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനു മീതെ നിന്ന് ഇറങ്ങിവരുന്ന എല്ലാം അവിടെയാണ് എത്തുന്നത്. അവിടെനിന്നാണ് അതിനെ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നത്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: «ആ മരത്തെ മൂടുന്നതെന്തോ അത് അതിനെ ആവരണം ചെയ്യുമ്പോൾ» (നജ്‌മ് 16) അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അഥവാ സ്വർണ്ണശലഭങ്ങൾ. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അങ്ങനെ നബി ﷺക്ക് മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ നൽകപ്പെട്ടു. അഞ്ചുനേരത്തെ നമസ്‌കാരം നൽകപ്പെട്ടു; സൂറത്തുൽ ബഖറഃയിലെ അവസാന ഭാഗത്തുള്ള സൂക്തങ്ങളും നൽകപ്പെട്ടു; തന്റെ സമുദായത്തിൽനിന്ന് അല്ലാഹുവിൽ യാതൊന്നിനെയും പങ്കുചേർക്കാത്തവർക്ക് വൻപാപങ്ങളിൽനിന്ന് പോലുമുള്ള മോചനവും.

(മുസ്‌ലിം, അഹ്‌മദ്, ഇബ്‌നു ജരീർ എന്നിവർ ഉദ്ധരിച്ചത്; ബഗവി ശർഹുസ്സുന്നയിലും.)

സുഫ്‌യാനിൽനിന്ന്, അദ്ദേഹം ഖൈസ് ബിൻ വഹ്ബിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം മുർറഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

«മറ്റൊരു ഇറക്കത്തിലും അവിടുന്ന് മലക്കിനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്». പുൽക്കൊടിയിൽ തങ്ങിയ തുഷാര ബിന്ദുക്കൾ കണക്കെ ഇരുകാലിലും രോമങ്ങളുമായി ജിബ്‌രീലിനെ എന്നു വിവക്ഷിതം.

(ഇബ്‌നു ജരീർ ഇത് സുഫ്‌യാനിൽനിന്നും രണ്ടു കൈവഴികളിലൂടെ ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിന്റെ സനദ് മുസ്‌ലിമിന്റെ നിബന്ധനയൊത്ത സ്വീകാര്യയോഗ്യമായതാണ്)

രണ്ട്: ഖതാദഃ ബിൻ അബ്ദില്ലാഹ് അത്തയ്‌മിയിൽനിന്ന്. അദ്ദേഹം അബൂ ളബ്‌യാൻ അൽ ജന്ബിയിൽനിന്ന് നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

ഞങ്ങൾ ഒരിക്കൽ ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ന്റെ പുത്രനായ അബൂ ഉബൈദഃയുടെയും സഅ്ദ് ബിൻ അബീ വഖാസ്വ് ﵁ന്റെ പുത്രനായ മുഹമ്മദിന്റെയും കൂടെ ഇരിക്കുകയായിരുന്നു. അവർ രണ്ടു പേരും ഇരിക്കുമ്പോൾ മുഹമ്മദ് ബിൻ സഅ്ദ്, അബൂ ഉബൈദയോട് പറഞ്ഞു: നബി ﷺയെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രിയെ കുറിച്ച് താങ്കളുടെ പിതാവിൽനിന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് പറഞ്ഞ് തരൂ. അബൂ ഉബൈദഃ പറഞ്ഞു: അല്ല, താങ്കൾ താങ്കളുടെ പിതാവിൽനിന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് ഉദ്ധരിച്ചു തരൂ. അപ്പോൾ മുഹമ്മദ് പറഞ്ഞു: ഞാൻ നിങ്ങളോട് ചോദിക്കുന്നതിനു മുമ്പ് നിങ്ങൾ എന്നോട് ചോദിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ ചെയ്യുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അബൂ ഉബൈദഃ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചതു പ്രകാരം, തന്റെ പിതാവിനെ ഉദ്ധരിച്ചു കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: നബി ﷺപറയുന്നു:

ജിബ്‌രീൽ കഴുതക്കു മീതെയും കോവർകഴുതക്കു താഴെയും വലിപ്പമുള്ള ഒരു മൃഗവുമായി എന്റെ അടുത്ത് വന്നു. എന്നെ അതിന്റെ പുറത്ത് കേറ്റി. പിന്നെ അത് ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് അതിശീഘ്രം കുതിച്ചു. കടമ്പകൾ കേറുമ്പോഴെല്ലാം അതിന്റെ രണ്ടു കാലുകളും അതിന്റെ രണ്ടു കൈകൾക്കൊപ്പം സമമായിത്തീരും. അത് ഇറങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ രണ്ടു കൈകളും ഇരുകാലുകൾക്കൊപ്പം സമമായി നിൽക്കും. അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ അസദ് ശനൂഅഃ ഗോത്രത്തിലെ പുരുഷന്മാരെ പോലെ നീണ്ട് കൊഴുത്ത ഒരാളുടെ അരികിലൂടെ നടന്നു പോയി. അദ്ദേഹം ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദമുയർത്തി പറയുന്നു: അവനെ നീ ആദരിക്കുകയും ശ്രേഷ്ഠവാനാക്കുകയും ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്ത് പോയി സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കിയിട്ട് ചോദിച്ചു: ഓ ജിബ്‌രീൽ, നിന്റെ കൂടെയുള്ള ഇതാരാണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് അഹ്‌മദാണ്. മൂസാ ﵇ പറഞ്ഞു: തന്റെ റബ്ബിന്റെ സന്ദേശം എത്തിച്ച, തന്റെ സമുദായത്തോട് ഗുണകാംക്ഷ പുലർത്തിയ, നിരക്ഷരനും അറബ് വംശജനുമായ നബിക്ക് സ്വാഗതം. അവിടുന്ന് തുടരുന്നു: ഞങ്ങൾ പിന്നെയും മുന്നോട്ട് ഗമിച്ചു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ആരാണിത്? ഇത് മൂസാ ബിൻ ഇംറാനാണ്, അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ആരെ കുറിച്ചാണ് അദ്ദേഹം പരിഭവിക്കുന്നത്? താങ്കളുടെ കാര്യത്തിൽ തന്റെ റബ്ബിനെ കുറിച്ചാണ് പരിഭവപ്പെടുന്നത്, ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: തന്റെ റബ്ബിനെതിരെയാണോ ശബ്ദം ഉയർത്തുന്നത്? അദ്ദേഹത്തിന്റെ കടുപ്പം അല്ലാഹു തന്നെ അറിയുന്നതാണല്ലോ എന്ന് ജിബ്‌രീൽ പ്രതിവചിച്ചു.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞങ്ങൾ മുന്നോട്ട് ഗമിച്ചു. ഒരു വൃക്ഷത്തിനരികിലെത്തി. അതിന്റെ കനികൾ സർഹ് പഴം പോലെയുണ്ട്. അതിനു ചുവട്ടിൽ ഒരു വയോധികനും കുട്ടികളുമുണ്ട്. ജിബ്‌രീൽ പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ പിതാവായ ഇബ്റാഹീമിന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെല്ലുക. ഞങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി സലാം പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം സലാം മടക്കിയിട്ട് ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ഇതാരാണ് നിന്റെ കൂടെയുള്ളത്? അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു: ഇത് താങ്കളുടെ മകൻ അഹ്‌മദ്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: തന്റെ റബ്ബിന്റെ സന്ദേശം എത്തിക്കുകയും തന്റെ സമുദായത്തോട് ഗുണകാംക്ഷ പുലർത്തുകയും ചെയ്‌ത നിരക്ഷരനായ നബിക്ക് സ്വാഗതം. എന്റെ കൊച്ചുമകനേ, ഈ രാവിൽ നിനക്ക് നിന്റെ റബ്ബുമായി സമാഗമം ഉണ്ടാകും. നിന്റെ സമുദായം ജനപദങ്ങളിൽ ഏറ്റവും അവസാനത്തേതാണ്; അവരിൽ ഏറ്റവും ദുർബ്ബലരും. നിന്റെ സമുദായത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ നിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ അവയിൽ മിക്കതും, നേടിയെടുക്കാൻ നിനക്കു സാധിക്കുമെങ്കിൽ നീ ചെയ്യുക.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞങ്ങൾ പിന്നെയും മുന്നോട്ട് പോയി. മസ്ജിദുൽ അഖ്സ്വായിൽ എത്തി. ഞാൻ ഇറങ്ങി. മൃഗത്തെ മസ്ജിദ് കവാടത്തിൽ നബിമാർ ബന്ധിക്കാറുണ്ടായിരുന്ന വളയത്തിൽ കെട്ടിയിട്ടു. പിന്നെ മസ്ജിദിനകത്ത് കേറി. നിന്നും കുമ്പിട്ടും സാഷ്ടാംഗം ചെയ്‌തും നമസ്‌കരിക്കുന്ന നബിമാരെ ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: പിന്നെ എനിക്ക് പാലിന്റെയും തേനിന്റെയും രണ്ടു ചഷകങ്ങൾ കൊണ്ടു തന്നു. ഞാൻ പാൽ എടുത്ത് കുടിച്ചു. അപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ എന്റെ ചുമലിൽ തട്ടിയിട്ട് പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദിന്റെ റബ്ബ് തന്നെ സത്യം! താ‌ങ്കൾ പ്രകൃതിക്കനുയോജ്യമായത് സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: പിന്നീട് നമസ്‌കാരത്തിനു വേണ്ടി ഇഖാമത്ത് കൊടുത്തു. ഞാൻ അവർക്ക് ഇമാമായി നമസ്‌കരിച്ചു. പിന്നെ ഞങ്ങൾ പിരിയുകയും ഇങ്ങോട്ട് വരുകയും ചെയ്‌തു.

(ഹസൻ ബിൻ അർഫഃ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ലഘുകൃതിയിൽ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇബ്‌നു കഥീറിന്റെ തഫ്‌സീറിലുള്ളതനുസരിച്ച് മർവാൻ ബിൻ മുആവിയഃയിൽനിന്ന് നിവേദനം. അദ്ദേഹം ഖതാദഃയിൽനിന്ന്, അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാ അത്തയ്‌മിയിൽനിന്ന്.. ഇബ്‌നു കഥീർ പറയുന്നു: ഈ സനദ് ഗരീബാണ്, അഥവാ ഏക വ്യക്തിയിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്. അയാളിൽനിന്നുള്ള മറ്റൊന്നും അവർ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടില്ല. അതിൽ വിചിത്രമായ കാര്യങ്ങളുണ്ട്. അതിൽ നബിമാർ ആദ്യം അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു. പിരിഞ്ഞു പോന്നതിനു ശേഷം പിന്നെയാണ് അവിടുന്ന് അവരെ കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നത്. സ്വഹീഹുകളിൽ വന്നത്, നടേ ഉദ്ധരിച്ചതു പ്രകാരം, അറിയുന്ന ഒരാൾക്ക് സലാം പറയുന്ന പോലെ അവർക്ക് സലാം പറയാൻ ജിബ്‌രീൽ ആദ്യം അവരെ കുറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് അറിയിച്ചു കൊടുക്കും. അതിലുള്ളത് മസ്ജിദുൽ അഖ്സ്വായിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനു മുമ്പാണ് അവിടുന്ന് നബിമാരുമായി ഒരുമിച്ചുകൂടിയത്. ശരിയായത് അവിടുന്ന് അവരുമായി ഒരുമിച്ചു കൂടിയത് ആകാശലോകത്ത് വെച്ചാണ്. പിന്നെ രണ്ടാമതും ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിലേക്ക് ഇറങ്ങി. അപ്പോൾ അവർ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. അവരെ കൂട്ടി അവിടെ വെച്ച് നമസ്‌കരിച്ചു. പിന്നെ ബുറാഖിൽ കേറി മക്കയിലേക്ക് തിരിച്ചു പോന്നു. അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിന്റെ സനദിന് രണ്ടു ദോഷങ്ങളുണ്ട്.

ഒന്ന്: അബൂ ഉബൈദഃയുടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവായ ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ന്റെയും ഇടക്ക് സനദിന്റെ കണ്ണി അറ്റുപോയിരിക്കുന്നു. കാരണം അദ്ദേഹം തന്റെ പിതാവിൽനിന്ന് കേട്ടിട്ടില്ല.

രണ്ട്: ഖതാദഃ ബിൻ അബ്ദില്ലാഹ് അത്തയ്‌മിയെ കുറിച്ചുള്ള അജ്ഞത. ഇബ്‌നു അബീ ഹാതിം അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. പക്ഷെ, അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് യോഗ്യനെന്നോ അയോഗ്യനെന്നോ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. അദ്ദേഹം അബൂ ഖതാദത്തുൽ അൻസ്വാരിയുടെ മകനായ അബ്ദുല്ലാഹ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ ഖതാദഃ എന്ന വ്യക്തിയാണ് ഇദ്ദേഹം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ് അബ്ദുല്ലാഹ്, ബുഖാരിയുടെയും മുസ്‌ലിമിന്റെയും നിവേദകന്മാരിൽപെട്ടവനും വിശ്വാസയോഗ്യനുമാണ്. ഇബ്‌നു ഹജർ അബ്ദുല്ലയുടെ ജീവചരിത്രം വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്‌ത നിവേദകന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഈ മകനെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ.

മൂന്ന്: മൂഥിർ ബിൻ അഫാസഃയിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രിയിൽ ഞാൻ ഇബ്റാഹീം, മൂസാ, ഈസാ എന്നിവരെ കണ്ടുമുട്ടി. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അവർ അന്ത്യനാളിനെ കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്‌തു. അവർ കാര്യം ഇബ്റാഹീമിലേക്ക് മടക്കി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അതിനെ കുറിച്ച് എനിക്ക് യാതൊരു വിവരവും ഇല്ല. അപ്പോൾ അവർ കാര്യം ഈസായിലേക്ക് മടക്കി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: എന്നാൽ അതിന്റെ സമയം അല്ലാഹു അല്ലാതെ ആരും അറിയില്ല. എന്നാൽ എന്റെ റബ്ബ് എനിക്ക് നൽകിയ ഉടമ്പടിയിൽ ദജ്ജാൽ പുറപ്പെടുമെന്നുണ്ട്. അദ്ദേഹം തുടർന്നു: എന്റെ കൂടെ രണ്ടു ഖഡ്ഗങ്ങളുണ്ടായിരിക്കും. അവൻ എന്നെ കണ്ടാൽ ഈയം ഉരുകുന്നതു പോലെ ഉരുകിപ്പോകും. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അങ്ങനെ അല്ലാഹു അവനെ നശിപ്പിക്കും. അപ്പോൾ മരവും കല്ലുമെല്ലാം വിളിച്ചുപറയും: ഓ മുസ്‌ലിം, എന്റെ താഴെ ഒരു അവിശ്വാസിയുണ്ട്. അവനെ തീർക്കൂ. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അല്ലാഹു അവരെ നാമാവശേഷമാക്കും. പിന്നെ ജനങ്ങൾ അവരുടെ ദേശങ്ങളിലേക്കും നാടുകളിലേക്കും തിരിച്ചു പോകും.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: «അപ്പോൾ യഅ്ജൂജ് - മഅ്ജൂജ് വിഭാഗങ്ങള്‍ എല്ലാ കുന്നുകളില്‍ നിന്നും കുതിച്ചിറങ്ങിക്കൊണ്ട് വരും» (അൻബിയാഅ് 96). അങ്ങനെ അവർ അവരുടെ നാടുകൾ താണ്ടും. അവർ ഏതൊന്നിലെത്തിയാലും അതിനെ നശിപ്പിക്കാതിരിക്കില്ല. ഏതൊരു വെള്ള സ്ഥലത്തെത്തിയാലും അത് അവർ കുടിച്ചു തീർക്കാതിരിക്കില്ല. പിന്നെ ജനങ്ങൾ എന്നോട് ആവലാതിപ്പെടും. അപ്പോൾ അവർക്കെതിരിൽ ഞാൻ അല്ലാഹുവിനോട് പ്രാർത്ഥിക്കും. അങ്ങനെ അല്ലാഹു അവരെ നശിപ്പിക്കും. അവരുടെ ദുർഗന്ധം മൂലം അന്തരീക്ഷം മലീമസമാകും. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അപ്പോൾ അല്ലാഹു ഒരു മഴ വർഷിപ്പിക്കും. അവരുടെ ശവശരീരങ്ങൾ കുത്തിയൊലിച്ച് അവരെ കടലിൽ എറിയും. പിന്നെ പർവ്വതങ്ങൾ പൊടിക്കപ്പെടും. ഭൂമി പരന്ന പ്രതലം പോലെ നിരപ്പാക്കപ്പെടും.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: എന്റെ റബ്ബ് എനിക്കു നൽകിയ ഉടമ്പടിയിലുള്ളത്, കാര്യം അപ്രകാരം ആയിക്കഴിഞ്ഞാൽ അന്ത്യനാൾ സംഭവിക്കുന്നത് തികഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ഒരു ഗർഭിണിയെപ്പോലെയായിരിക്കും. രാത്രിയോ പകലോ എപ്പോഴാണ് അവൾ പ്രസവിക്കുകയെന്ന് അവളുടെ വീട്ടുകാർക്ക് അറിയില്ലല്ലോ.

(അഹ്‌മദും ഇബ്‌നു മാജഃയും ഹാകിമും മറ്റും ഉദ്ധരിച്ചത്. സ്വീകാര്യയോഗ്യമായ സനദ് എന്നാണ് ഹാകിം പറഞ്ഞത്. ദഹബി അതിനോട് യോജിച്ചു! അതിൽ ഒരു വിയോജിപ്പുണ്ട്. അക്കാര്യം ഞാൻ ളഈഫഃയിൽ വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്)

നാല്: ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമഃയിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം ഹംസയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്റാഹീമിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അൽഖമഃയിൽനിന്നും അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്റെയടുക്കൽ ബുറാഖ് കൊണ്ടുവരപ്പെട്ടു. ഞാൻ ജിബ്‌രീലിന്റെ പിറകിൽ കേറി. അത് ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് സഞ്ചരിച്ചു. അത് കേറുമ്പോൾ അതിന്റെ ഇരുകാലുകളും ഉയരും. അത് ഇറങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ ഇരു കൈകളും ഉയരും. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: അത് ഞങ്ങളെയും കൊണ്ട് സഞ്ചരിച്ചു. അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ ഇടുങ്ങി ദുർഗന്ധം വമിക്കുന്ന ഒരു പ്രദേശത്ത് എത്തി. പിന്നെ നല്ല വിശാലമായ ഒരു ഭൂമിയിലേക്ക് അത് ഞങ്ങളെ എത്തിച്ചു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഓ ജിബ്‌രീൽ, നാം ഇടുങ്ങി ദുർഗന്ധം വമിക്കുന്ന ഒരു പ്രദേശത്തു കൂടിയായിരുന്നല്ലോ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നത്. പിന്നെ നാം നല്ല വിശാലമായ ഒരു ഭൂമിയിൽ എത്തിപ്പെട്ടല്ലോ. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അത് നരകത്തിന്റെ ഭൂമിയും ഇത് സ്വർഗ്ഗഭൂമിയുമാണ്.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: പിന്നെ ഞാൻ നിന്നു നമസ്‌കരിക്കുന്ന ഒരാളുടെ അരികിലെത്തി. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, നിന്റെ കൂടെയുള്ള ഇതാരാണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ സഹോദരൻ മുഹമ്മദ്. അദ്ദേഹം എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്‌തു, അനുഗ്രഹത്തിനു വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിച്ചു. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: നീ നിന്റെ സമുദായത്തിന് എളുപ്പത്തിനു വേണ്ടി ചോദിക്കുക. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഇത് ആരാണ് ജിബ്‌രീൽ? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് നിന്റെ സഹോദരൻ, മർയമിന്റെ മകൻ ഈസാ ﵇.

അവിടുന്ന് പറയുന്നു: പിന്നെയും ഞങ്ങൾ യാത്ര തുടർന്നു. ഞാൻ ഒരു ശബ്ദവും മുറുമുറുപ്പും കേട്ടു. അങ്ങനെ ഒരാളുടെ അടുത്തെത്തി. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ് ജിബ്‌രീൽ? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ സഹോദരൻ മുഹമ്മദ്. അദ്ദേഹം എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും അനുഗ്രഹത്തിനു വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്‌തു. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ സമുദായത്തിന് എളുപ്പത്തിനു വേണ്ടി ചോദിക്കണം. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഇതാരാണ് ജിബ്‌രീൽ? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് താങ്കളുടെ സഹോദരൻ മൂസയാണ്. ആരോടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുറുമുറുപ്പും ശബ്ദവും? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: തന്റെ റബ്ബിനോട്. ഞാൻ ചോദിച്ചു: തന്റെ റബ്ബിനോടോ? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അതെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കടുപ്പം നിശ്ചയമായും അവനു തന്നെ അറിയാവുന്നതാണ്. അവിടുന്ന് പറയുന്നു: ഞങ്ങൾ യാത്ര തുടർന്നു. അങ്ങനെ കുറേ വിളക്കുകളും വെളിച്ചവും കണ്ടു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ഇതെന്താണ് ജിബ്‌രീൽ? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് താങ്കളുടെ പിതാവായ ഇബ്റാഹീം ﵇ന്റെ വൃക്ഷമാണ്. താങ്കൾ അതിനരികിൽ പോകുന്നുവോ? ഞാൻ പറഞ്ഞു: അതെ. ഞങ്ങൾ അടുത്ത് ചെന്നു. അദ്ദേഹം എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്‌തു. എനിക്ക് അനുഗ്രഹങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിച്ചു.

പിന്നെയും ഞങ്ങൾ പോയി. അങ്ങനെ ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസിൽ എത്തി. നബിമാർ കെട്ടാറുണ്ടായിരുന്ന വളയത്തിൽ ഞാൻ വാഹനത്തെ കെട്ടി. പിന്നെ ഞാൻ മസ്ജിദിനകത്ത് കേറി. അല്ലാഹു പേര് പറഞ്ഞവരും പേര് പറയാത്തവരുമായ നബിമാരെ എനിക്ക് വേണ്ടി ഒരുമിച്ച് കൂട്ടപ്പെട്ടു. ഇബ്റാഹീം, മൂസാ, ഈസാ ﵈ എന്നീ മൂന്നു പേരൊഴികെ, അവരെയെല്ലാം കൂട്ടി ഞാൻ നമസ്‌കരിച്ചു.

(ഹാകിം ഉദ്ധരിച്ചത്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അബൂ ഹംസ മൈമൂൻ അൽ അഅ്‌വർ തനിച്ച് ഉദ്ധരിച്ച ഹദീസാണ് ഇത്. അദ്ദേഹത്തെ കുറിച്ച് വ്യത്യസ്‌തമായ നിരീക്ഷണങ്ങളാണ് നമ്മുടെ ഇമാമുകൾ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളത്. ബുഖാരിയും മുസ്‌ലിമും ഉദ്ധരിക്കാത്ത കുറച്ച് അധിക വിവരണങ്ങൾ അദ്ദേഹം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. അനുബന്ധമായി ദഹബി പറഞ്ഞു: "ഞാൻ പറയട്ടെ, അഹ്‌മദും മറ്റും അദ്ദേഹം ദുർബ്ബലനാണെന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.")

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: പക്ഷെ ഹൈഥമി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് ഇത് ബസ്സാറും അബൂ യഅ്‌ലയും ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നാണ്. അതു പോലെ ത്വബറാനി മുഅ്ജമുൽ കബീറിലും. അതിന്റെ നിവേദകന്മാർ സ്വഹീഹിലെ നിവേദകന്മാരാണ്.

അതിൽനിന്ന് വെളിവാകുന്നത് അവർക്ക് ഇത് കിട്ടിയത് ഈ അബൂ ഹംസ വഴിക്കല്ലെന്നാണ്. കാരണം അദ്ദേഹം സ്വഹീഹിന്റെ നിവേദകന്മാരിൽ പെട്ടവനല്ല. തഖ്‌രീബിൽ അദ്ദേഹം ദുർബ്ബലനാണെന്ന് ഖണ്ഡിതമായി തന്നെ പറഞ്ഞിട്ടുമുണ്ട്. താൽപര്യമുള്ളവർക്ക് അത് പരിശോധിക്കാം. സുയൂത്വി ഖസ്വാഇസ്വിൽ ഇതിനെ അൽഖമഃയുടെ കൈവഴിക്ക് ബസ്സാർ, അബു യഅ്‌ലാ, ഹാരിഥ് ബിൻ അബീ ഉസാമ, ത്വബറാനി, അബൂ നുഐം, ഇബ്‌നു അസാകിർ എന്നിവരിലേക്ക് ചേർത്തിരിക്കുന്നു. എന്നിട്ട് പതിവു പോലെ മൗനം പാലിക്കുകയും ചെയ്‌തു. അങ്ങനെ തന്നെയാണ് അദ്ദുർ അൽ മൻഥൂറിലും അദ്ദേഹം ചെയ്‌തിട്ടുള്ളത്.

പിന്നീട് ഞാൻ ത്വബറാനിയുടെ മുഅ്ജമുൽ കബീറും ഹൈഥമിയുടെ കശ്ഫുൽ അസ്‌താർ എൻ സവാഇദിൽ ബസ്സാറും പരിശോധിച്ചു. അപ്പോൾ അവ രണ്ടിലും ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമയുടെ കൈവഴിയിലൂടെ ഈ ഹദീസ് ഉദ്ധരിച്ചതായി കണ്ടെത്തി. അപ്പോൾ എനിക്ക് ബോധ്യമായി ഹൈഥമിയുടെ മേൽ പ്രസ്‌താവത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ധാരണപ്പിശക് സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു.

അഅ്മശ് രിവായത്ത് ചെയ്യുന്നു, അദ്ദേഹം ഇബ്റാഹീമിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അൽഖമയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം.

«തീര്‍ച്ചയായും തന്റെ റബ്ബിന്റെ അതിമഹത്തായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളില്‍ ചിലത് അദ്ദേഹം കാണുകയുണ്ടായി» ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ പറയുന്നു: അവിടുന്ന് പച്ചപ്പട്ട് കൊണ്ടുള്ള ഒരു വസ്‌ത്രത്തിൽ (ജിബ്‌രീലിനെ) കണ്ടു; അദ്ദേഹം ചക്രവാളം മുട്ടിനിൽക്കുന്നു.

(ബുഖാരി, ത്വയാലസി, ഇബ്‌നു ജരീർ എന്നിവർ ഉദ്ധരിച്ചത്; അതു പോലെ ത്വബറാനി അൽ കബീറിലും.)

അഞ്ച്: അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ ഇസ്ഹാഖിൽനിന്ന്, അദ്ദേഹം ഖാസിം ബിൻ അബ്ദിറഹ്‌മാനിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം തന്റെ പിതാവിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മസ്ഊദി ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

എന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രിയിൽ ഞാൻ ഇബ്റാഹീം ﵇നെ കണ്ടുമുട്ടി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഓ മുഹമ്മദ്, നിന്റെ സമുദായത്തോട് എന്റെ സലാം അറിയിക്കുക. അവരോട് പറയുക, സ്വർഗ്ഗം വിശിഷ്ടമായ മണ്ണാണ്, സ്വഛമായ വെള്ളമാണ്, അത് ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന പീഠഭൂമിയാണ്. അവിടുത്തെ ചെടികൾ സുബ്ഹാനല്ലാഹ്, അൽ ഹംദു ലില്ലാഹ്, ലാ ഇലാഹ ഇല്ലല്ലാഹ്, അല്ലാഹു അക്ബർ എന്ന കീർത്തനങ്ങളാണ്.

(തിർമുദി ഉദ്ധരിച്ചത്, അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ഈ കൈവഴിയിൽ ഇത് ഒറ്റ വ്യക്തി ഉദ്ധരിക്കുന്ന ഭേദപ്പെട്ട ഹദീസാണ്.)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ഇതിലെ അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ ഇസ്ഹാഖ് എന്ന വ്യക്തി അബൂ ശൈബഃ അൽ വാസിത്വിയാണ്, അദ്ദേഹം ദുർബ്ബലനാണെന്നത് ഏകോപിച്ച കാര്യമാണ്. തിർമുദി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹദീസിനെ ഹസൻ എന്നു പറഞ്ഞത് അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തെ ദൃഢീകരിക്കുന്ന മറ്റു സാക്ഷ്യങ്ങൾ ഉള്ളതിനാലായിരിക്കാം. അതിനു രണ്ടു സാക്ഷ്യങ്ങൾ ഞാൻ സ്വഹീഹഃയിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അതിൽ ഒന്ന് അടുത്ത് തന്നെ വരാനിരിക്കുന്നു.

കുറിപ്പ്: ഇത് സുയൂത്വി ഖസ്വാഇസ്വിൽ ഇബ്‌നു മർദൂയഃയിലേക്ക് കൂടി ചേർത്ത് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഒരു കൂട്ടിചേർക്കലുമുണ്ട്: (لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ) തടുക്കാനോ എടുക്കാനോ ഉള്ള യാതൊരു ശക്തിയും ഉന്നതനും വലിയവനുമായ അല്ലാഹുവിനെ കൊണ്ടല്ലാതെ ഇല്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അദ്ദുറുൽ മൻഥൂറിൽ ഇതിന്റെ സ്രോതസ്സുകളും ആധികാരികതയും പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അധികമായി ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ എന്ന വാക്കൊഴികെയുള്ള വർദ്ധനവോടു കൂടി ത്വബറാനി ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അത് അപ്രകാരം ത്വബറാനിയുടെ മുഅ്ജമുൽ കബീറിൽ ഉണ്ട് താനും.

ആറ്: സുലൈമാൻ അശ്ശയ്ബാനിയിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം സിർ ബിൻ ഹുബൈശിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

«തീര്‍ച്ചയായും തന്റെ റബ്ബിന്റെ അതിമഹത്തായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളില്‍ ചിലത് അദ്ദേഹം കാണുകയുണ്ടായി» (നജ്‌മ് 18). ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ പറയുന്നു: അവിടുന്ന് ജിബ്‌രീലിനെ തനതു രൂപത്തിൽ കണ്ടു; അദ്ദേഹത്തിന് അറുനൂറ് ചിറകുകളുണ്ട്.

(മുസ്‌ലിമും ത്വബറാനിയും ഉദ്ധരിച്ചത്)

മുസ്‌ലിമിന്റെ ഒരു രിവായത്തിൽ, «അദ്ദേഹം കണ്ട ആ കാഴ്‌ച ഹൃദയം നിഷേധിച്ചിട്ടില്ല» (നജ്‌മ് 11) എന്ന സൂക്തമാണ് മേൽ സൂക്തത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തുള്ളത്. മുസ്‌ലിമിന് മൂന്നാമതൊരു രിവായത്തുണ്ട്. അതു തന്നെ ബുഖാരിയും തിർമിദിയും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുമുണ്ട്. ശൈബാനിയുടെ കൈവഴിക്കുള്ള രിവായത്ത് സ്വഹീഹാണെന്ന് തിർമുദി പറയുകയും ചെയ്‌തിരിക്കുന്നു. ശൈബാനി പറയുന്നു: ഞാൻ സിർ ബിൻ ഹുബൈശിനോട് «അങ്ങനെ അദ്ദേഹം രണ്ടു വില്ലുകളുടെ അകലത്തിലോ അതിനെക്കാള്‍ അടുത്തോ ആയിത്തീർന്നു» (നജ്‌മ് 9) എന്ന സൂക്തത്തെ കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ എന്നോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് എന്നു പറഞ്ഞിട്ട് ഇത് ഉദ്ധരിച്ചു. അങ്ങനെ ഒരു രിവായത്ത് ഇബ്‌നു ജരീറിനും അഹ്‌മദിനുമുണ്ട്.

അഹ്‌മദിന്റെ ഒരു രിവായത്തിൽ - അത് ഇബ്‌നു ജരീറും ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട് - അത് ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമഃയിൽനിന്നുള്ളതാണ്. അദ്ദേഹം ആസ്വിം ബിൻ ബഹ്ദലഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം സിർറിൽനിന്നും അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മസ്ഊദിൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: «മറ്റൊരു ഇറക്കത്തിലും അദ്ദേഹം മലക്കിനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്» (നജ്‌മ് 13) എന്ന സൂക്തത്തെ കുറിച്ച് ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ പറഞ്ഞു. നബി ﷺ പറയുന്നു:

സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായുടെ അരികിൽ വെച്ച് ഞാൻ ജിബ്‌രീലിനെ കണ്ടു. അദ്ദേഹത്തിന് അറുനൂറ് ചിറകുകളുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ തൂവലുകളിൽ മുത്തിന്റെയും മാണിക്യത്തിന്റെയും ചമയങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു.

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിന്റെ സനദ് ഭേദപ്പെട്ടതാണ്. സുയൂത്വി തന്റെ ഖസ്വാഇസ്വിൽ അതിനെ ബൈഹഖിയിലേക്കും അബൂ നുഐമിലേക്കും മാത്രമാണ് ചേർത്തിരിക്കുന്നത്!

ഏഴ്: അബൂ വാഇലിൽനിന്നുള്ള രിവായത്ത്, അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

ഞാൻ ജിബ്‌രീലിനെ കണ്ടു, അദ്ദേഹത്തിന് അറുനൂറ് ചിറകുകളുണ്ട്.

(ത്വബറാനി ഭേദപ്പെട്ട സനദോടു കൂടി ഉദ്ധരിച്ചത്.)

എട്ട്: ഹുസൈൻ ബിൻ വാഖിദിൽനിന്ന്. അദ്ദേഹം ആസ്വിം ബിൻ ബഹ്ദലയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ശഖീഖ് ബിൻ സലമഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. നബി ﷺ പറയുന്നു:

ജിബ്‌രീലിനെ ഞാൻ സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായുടെ അരികിൽ വെച്ച് കണ്ടു, അദ്ദേഹത്തിന് അറുനൂറ് ചിറകുകളുണ്ട്.

നിവേദകനായ ഹുസൈൻ പറയുന്നു: ഞാൻ ആസ്വിമിനോട് ചിറകുകളെ കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. അതിനെ കുറിച്ച് പറയാൻ അദ്ദേഹം വിസമ്മതിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചില കൂട്ടുകാർ എന്നോട് പറഞ്ഞു: ചിറക് ഉദയാസ്‌തമയസ്ഥാനങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള സ്ഥലം നിറക്കും.

അഹ്‌മദ് ഉദ്ധരിച്ചത്. അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: അതിന്റെ സനദും ഭേദപ്പെട്ടതാണ്. നിവേദകനായ ഹുസൈന് ഉപോൽബലകമായി ആസ്വിമിൽനിന്ന് ശരീക്കും ഇത് ഉദ്ധരിക്കുന്നുണ്ട്. അതിലെ അനുക്രമം ഇപ്രകാരമാണ്:

നബി ﷺ ജിബ്‌രീലിനെ തനതു രൂപത്തിൽ കണ്ടു. അദ്ദേഹത്തിന് അറുനൂറ് ചിറകുകളുണ്ട്. അതിൽ ഓരോ ചിറകും ചക്രവാളം മുട്ടി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിറകിൽനിന്ന് മുത്തുകളും മാണിക്യങ്ങളും പോലുള്ള അലങ്കാരചമയങ്ങൾ പൊഴിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഭംഗി അല്ലാഹുവിനല്ലാതെ അറിയില്ല.

(അഹ്‌മദും ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ശരീക്ക് മനഃപാഠത്തിലും കൃത്യതയിലും കുറവുള്ളവനാണ്. 'അതിൽ ഓരോ ചിറകും ചക്രവാളം മുട്ടി നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു' എന്ന വാക്യം എന്റെ അടുക്കൽ ദുർബ്ബലവും കൂടുതൽ പ്രാമാണികമായതിന് വിരുദ്ധവുമാണ്. അല്ലാഹുവാണ് സൂക്ഷ്മമായി അറിയുന്നവൻ.)

ഒമ്പത്: ഇസ്ഹാഖ് ബിൻ അബുൽ കഹ്തലഃയിൽനിന്നുള്ളത്. അദ്ദേഹം ഇബ്‌നു മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്ന് നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

മുഹമ്മദ് ﷺ ജിബ്‌രീലിനെ തനതു രൂപത്തിൽ രണ്ടു തവണയല്ലാതെ കണ്ടിട്ടില്ല. ഒരു തവണ അവിടുന്ന് ജിബ്‌രീലിനോട് തന്റെ സ്വത്വം തനതു രൂപത്തിൽ കാണിച്ചു കൊടുക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ തനതു രൂപം കാണിച്ചു കൊടുത്തു. അത് ചക്രവാളം മുട്ടി നിറഞ്ഞുനിന്നിരുന്നു. മറ്റേത് ജിബ്‌രീൽ തന്നെയും കൂട്ടി ആകാശാരോഹണം ചെയ്‌തപ്പോൾ. അല്ലാഹു പറയുന്നു: «അദ്ദേഹം ഉന്നതമായ ചക്രവാളത്തിലായിരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം അടുത്തുവന്നു, അങ്ങനെ കൂടുതൽ അടുത്തേക്ക് ഇറങ്ങി. അദ്ദേഹം രണ്ടു വില്ലുകളുടെ അകലത്തിലോ അതിനെക്കാൾ അടുത്തോ ആയി. അങ്ങനെ അല്ലാഹു തന്റെ അടിയാന് ബോധനമായി നൽകിയ സന്ദേശങ്ങളെല്ലാം വഹ്‌യായി നൽകി». അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അങ്ങനെ ജിബ്‌രീൽ തന്റെ റബ്ബിനെ കുറിച്ചുള്ള ബോധത്താൽ പൂർവ്വാവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങി. അല്ലാഹുവിന് സുജൂദ് ചെയ്‌തു. അല്ലാഹുവിന്റെ ഈ സൂക്തവും: «മറ്റൊരു ഇറക്കത്തിൽ അദ്ദേഹം മലക്കിനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. സിദ്റത്തുൽ മുൻതഹായുടെ അടുക്കൽ വെച്ച്, അതിന്റെ അടുത്താണ് അഭയകേന്ദ്രമായ സ്വർഗ്ഗം. ആ സിദ്റഃയെ മൂടുന്നതെന്തോ അത് അതിനെ വലയം ചെയ്യുമ്പോൾ. അവിടുത്തെ ദൃഷ്ടി തെറ്റുകയോ അതിക്രമിച്ച് പോവുകയോ ചെയ്‌തിട്ടില്ല. തീർച്ചയായും തന്റെ റബ്ബിന്റെ മഹത്തായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിൽ ചിലത് അവിടുന്ന് കാണുകയുണ്ടായി». അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ജിബ്‌രീലിന്റെ സൃഷ്ടിപ്പിനെ.

(അഹ്‌മദും ത്വബറാനിയും ഉദ്ധരിച്ചത്. അതിന്റെ സനദ് ഭേദപ്പെട്ടതാണ്. ഇസ്ഹാഖ് ഒഴികെയുള്ള അതിന്റെ നിവേദകരെല്ലാം വിശ്വാസയോഗ്യരും അറിയപ്പെട്ടവരുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് വിശ്വാസയോഗ്യരായ രണ്ടു പേർ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ അദ്ദേഹത്തെ തന്റെ الثِّقَاتُ ൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുമുണ്ട്.)

പത്ത്: ഇസ്റാഈലിൽനിന്നുള്ളത്. അ ദ്ദേഹം അബൂ ഇസ്ഹാഖിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബ്ദുറഹ്‌മാൻ ബിൻ യസീദിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാ ബിൻ മസ്ഊദ് ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. അല്ലാഹുവിന്റെ വചനം സംബന്ധിച്ച്:

«അദ്ദേഹം കണ്ട ആ കാഴ്‌ച ഹൃദയം നിഷേധിച്ചിട്ടില്ല» ഇതിനെ കുറിച്ച് അദ്ദേഹം പറയുന്നു: നബി ﷺ ജിബ്‌രീലിനെ പച്ചപ്പട്ടിന്റെ വസ്‌ത്രത്തിൽ കണ്ടു. ആകാശത്തിനും ഭൂമിക്കുമിടയിലുള്ള സ്ഥലം മുഴുക്കെ അദ്ദേഹം നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു.

(അഹ്‌മദും തിർമുദിയും ഉദ്ധരിച്ചത്. തിർമുദി പറഞ്ഞു, ഹസനും സ്വഹീഹുമായ ഹദീസ്. ഹാകിമും ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബുഖാരിയുടെയും മുസ്‌ലിമിന്റെയും വ്യവസ്ഥയനുസരിച്ച് സ്വീകാര്യയോഗ്യമായത്. ദഹബി അദ്ദേഹത്തോട് യോജിച്ചു. ത്വയാലസി അത് ഖൈസിൽനിന്നും ഇബ്‌നു ജരീർ സുഫ്‌യാനിൽനിന്നും ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. രണ്ടു പേരും അബീ ഇസ്ഹാഖിൽനിന്നാണ് ഇത് നിവേദനം ചെയ്‌തിരിക്കുന്നത്.)

13. അലി ﵁ന്റെ ഹദീസ്

സിയാദ് ബിൻ അൽ മുൻദിർ ആണ് ഇത് രിവായത്ത് ചെയ്യുന്നത്. അദ്ദേഹം മുഹമ്മദ് ബിൻ അലി ബിൻ ഹുസൈനിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം തന്റെ പിതാവായ അലിയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം, തന്റെ പിതാവായ ഹുസൈനിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അലി ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു:

അല്ലാഹു തന്റെ ദൂതന് ബാങ്ക് പഠിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചപ്പോൾ ജിബ്‌രീൽ ബുറാഖ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്ന ഒരു മൃഗവുമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്ത് ചെന്നു. അവിടുന്ന് അതിന്മേൽ കേറാൻ ഒരുമ്പെട്ടപ്പോൾ അത് വഴങ്ങിയില്ല. ജിബ്‌രീൽ അതിനോട് പറഞ്ഞു: അടങ്ങൂ, മുഹമ്മദ് ﷺയെക്കാൾ അല്ലാഹുവിന്റെ അടുക്കൽ ആദരണീയനായ ഒരു സൃഷ്ടിയും നിന്റെ പുറത്ത് കേറിയിട്ടില്ല. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അങ്ങനെ അവിടുന്ന് അതിന്റെ പുറത്ത് കേറി റഹ്‌മാനായ അല്ലാഹുവിനോട് അടുത്തുള്ള മറയുടെ അരികിലെത്തി.

അദ്ദേഹം തുടരുന്നു: നബി ﷺ അവിടെയങ്ങനെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ മറക്കു പിന്നിൽനിന്ന് ഒരു മലക്ക് പുറത്ത് വന്നു. അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു: ജിബ്‌രീൽ, ഇതാരാണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: നിന്നെ സത്യവുമായി നിയോഗിച്ചവൻ തന്നെ സത്യം! ഞാനാണ് സൃഷ്ടികളിൽ സ്ഥാനം കൊണ്ട് ഏറ്റവും അടുത്തവൻ. എന്നെ സൃഷ്ടിച്ച നാൾ തൊട്ട് ഈ സമയം വരെ ഞാൻ ഈ മലക്കിനെ കണ്ടിട്ടില്ല. അപ്പോൾ ആ മലക്ക് പറഞ്ഞു: അല്ലാഹുവാണ് വലിയവൻ, അല്ലാഹുവാണ് വലിയവൻ. അപ്പോൾ മറക്ക് പിന്നിൽനിന്ന് പറയപ്പെട്ടു: എന്റെ അടിയൻ സത്യമാണ് പറഞ്ഞത്. ഞാനാണ് വലിയവൻ, ഞാനാണ് വലിയവൻ. പിന്നെ മലക്ക് പറഞ്ഞു: അല്ലാഹു അല്ലാതെ ന്യായമായും ആരാധിക്കപ്പെടേണ്ടവനായി ആരുമില്ലെന്ന് ഞാൻ സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മറക്കു പിന്നിൽനിന്ന് പറയപ്പെട്ടു: എന്റെ അടിയൻ സത്യമാണ് പറഞ്ഞത്, ഞാനല്ലാതെ ന്യായമായും ആരാധിക്കപ്പെടേണ്ടവനായി ആരുമില്ല. അപ്പോൾ മലക്ക് പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദ് അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതനാണെന്ന് ഞാൻ സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മറക്കു പിറകിൽനിന്ന് പറയപ്പെട്ടു: എന്റെ അടിയൻ സത്യമാണ് പറഞ്ഞത്, ഞാൻ മുഹമ്മദിനെ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. മലക്ക് പറഞ്ഞു: നമസ്‌കാരത്തിലേക്ക് വരൂ, വിജയത്തിലേക്ക് വരൂ. നമസ്‌കാരം തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പിന്നെ പറഞ്ഞു: അല്ലാഹുവാണ് വലിയവൻ, അല്ലാഹുവാണ് വലിയവൻ. അപ്പോൾ മറക്കു പിറകിൽനിന്ന് പറയപ്പെട്ടു: എന്റെ അടിയൻ സത്യമാണ് പറഞ്ഞത്. ഞാനാണ് വലിയവൻ, ഞാനാണ് വലിയവൻ. പിന്നെ പറഞ്ഞു: അല്ലാഹു അല്ലാതെ ന്യായമായും ആരാധിക്കപ്പെടാൻ അർഹനായി ആരുമില്ല. അപ്പോൾ മറക്കു പിന്നിൽനിന്ന് പറയപ്പെട്ടു: എന്റെ അടിയൻ സത്യമാണ് പറഞ്ഞത്, ഞാനല്ലാതെ ന്യായമായും ആരാധിക്കപ്പെടേണ്ടവനായി ആരുമില്ല.

അദ്ദേഹം പറയുന്നു: പിന്നീട് മലക്ക് മുഹമ്മദ് ﷺയുടെ കൈ പിടിച്ച് മുന്നിൽ നിർത്തി. അവിടുന്ന് ആകാശലോകത്തുള്ളവർക്ക് ഇമാമായി നമസ്‌കരിച്ചു. അവരിൽ ആദമും നൂഹുമെല്ലാം ഉണ്ട്. അബൂ ജഅ്ഫർ മുഹമ്മദ് ബിൻ അലി പറയുന്നു: അന്നേ ദിവസം അല്ലാഹു ഉപരിലോകത്തും കീഴ്‌ലോകത്തുമുള്ളവരുടെ മേൽ മുഹമ്മദ് ﷺക്കുള്ള ശ്രേഷ്ഠത പൂർത്തീകരിച്ചു.

(ബസ്സാർ തന്റെ കശ്ഫുൽ അസ്‌താറിൽ ഉദ്ധരിച്ചത്. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: അലി ﵁ൽനിന്ന് ഇതേ അനുക്രമത്തിൽ ഈ സനദിലൂടെയല്ലാതെ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചത് നമുക്കറിയില്ല. സിയാദ് ബിൻ മുൻദിർ ശീഅഃ പക്ഷക്കാരനാണ്. അയാളിൽനിന്ന് മർവാൻ ബിൻ മുആവിയഃയും മറ്റും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്‌തിട്ടുണ്ട്.)

അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: മജ്‌മഉസ്സവാഇദിൽ അയാളുടെ ദുർബ്ബലത ഏകോപിച്ച കാര്യമാണെന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അയാൾ റാഫിളിയാണ് എന്നാണ് തഖ്‌രീബിലുള്ളത്. യഹ്‌യ ബിൻ മഈൻ അയാൾ കള്ളനാണെന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ ഹദീസ് വളരെ ദുർബ്ബലമാണ്. കൃതിപ്പിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ അതിൽ പ്രകടമാണ്)

14. ഉമർ ബിൻ ഖത്താബ് ﵁ന്റെ ഹദീസ്

ഇത് രിവായത്ത് ചെയ്യുന്നത് അബൂ സിനാൻ ആണ്. അദ്ദേഹം ഉബൈദ് ബിൻ ആദം, അബൂ മർയം, അബൂ ശുഐബ് എന്നിവരിൽനിന്ന് നിവേദനം.

ഉമർ ﵁ ജാബിയഃയിൽ ആയിരുന്നു. അങ്ങനെ ബയ്‌ത്തുൽ മഖ്ദിസ് വിജയിച്ച കാര്യം അനുസ്‌മരിക്കപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ അബൂ സലമഃ പറഞ്ഞു: എന്നോട് അബൂ സിനാൻ പറഞ്ഞു, അദ്ദേഹം ഉബൈദ് ബിൻ ആദമിൽനിന്ന് നിവേദനം, അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഉമർ ബിൻ ഖത്താബ് ﵁ കഅ്ബ് ﵁നോട് ചോദിച്ചു: ഞാൻ എവിടെ നമസ്‌കരിക്കണം എന്നാണ് താങ്കൾ കരുതുന്നത്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: എന്നിൽനിന്ന് സ്വീകരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, പാറക്ക് പിറകിൽനിന്നാണ് താങ്കൾ നമസ്‌കരിക്കേണ്ടത്. അപ്പോൾ ഖുദ്സ് മുഴുവനും താങ്കളുടെ മുന്നിലായിരിക്കും. ഉമർ ﵁ പറഞ്ഞു: താങ്കൾ ജൂതരോട് സാദൃശ്യപ്പെട്ടു. അല്ല, ഞാൻ നമസ്‌കരിക്കുന്നത് നബി ﷺ നമസ്‌കരിച്ച സ്ഥലത്താണ്. അങ്ങനെ ഖിബ്‌ലയുടെ ഭാഗത്തേക്ക് കേറിനിന്ന് നമസ്‌കരിച്ചു. പിന്നെ വന്ന് തന്റെ തട്ടം വിരിച്ചു. അവിടെയുള്ള അഴുക്കുകൾ തന്റെ തട്ടത്തിൽ അടിച്ചുവാരി. അപ്പോൾ ജനങ്ങളും അവിടെ അടിച്ചുവാരി വൃത്തിയാക്കി.

(അഹ്‌മദ് ഉദ്ധരിച്ചത്. അസ്‌വദ് ബിൻ ആമിർ, ഹമ്മാദ് ബിൻ സലമഃയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബൂ സിനാനിൽനിന്നും നിവേദനം ചെയ്യുന്നത്. അൽബാനി ﵀ പറയുന്നു: ഇത് ദുർബ്ബലമായ സനദാണ്. അബൂ സിനാൻ എന്ന ഈ വ്യക്തി ഈസാ ബിൻ സിനാൻ അൽ ഖസ്‌മലിയാണ്. അയാൾ ഹദീസ് വിഷയത്തിൽ ബലമില്ലാത്തവനാണ്.ഉബൈദ് ബിൻ ആദമിൽനിന്ന് അബൂ സിനാൻ അല്ലാതെ മറ്റാരും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്‌തതായി അവർ പറയുന്നില്ല. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തെ ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ അറിയപ്പെടാത്തവരെ യോഗ്യരായി പരിഗണിക്കണമെന്ന തന്റെ തത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശ്വാസയോഗ്യരെ കുറിച്ച് പറയുന്ന الثِّقَاتُ ൽ ഉൾപ്പെടുത്തി.)

15. മാലിക് ബിൻ സ്വഅ്സ്വഅഃ ﵁ന്റെ ഹദീസ്

ഇത് അനസ് ﵁ന്റെ ഹദീസിൽ നേരത്തെ പരാമർശിച്ചതാണ്.

16. അബൂ അയ്യൂബ് അൽ അൻസ്വാരി ﵁ ന്റെ ഹദീസ്

ഇത് രിവായത്ത് ചെയ്യുന്നത് അബൂ സ്വഖ്ർ ആണ്. അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ അബ്ദിറഹ്‌മാൻ ബിൻ ഉമറിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം സാലിം ബിൻ അബ്ദില്ലയിൽനിന്നും, അദ്ദേഹം അബൂ അയ്യൂബ് അൽ അൻസ്വാരി ﵁ൽനിന്നും നിവേദനം.

നബി ﷺ തന്നെ നിശാപ്രയാണം ചെയ്യിച്ച രാത്രിയിൽ ഇബ്റാഹീം ﵇ന്റെ അരികിലൂടെ കടന്നു പോയി. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഓ ജിബ്‌രീൽ, താങ്കളുടെ കൂടെയുള്ളത് ആരാണ്? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇത് മുഹമ്മദാണ്. അപ്പോൾ ഇബ്റാഹീം പറഞ്ഞു: താങ്കളുടെ സമുദായത്തോട് കല്പിക്കൂ, അവർ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ചെടികൾ വർദ്ധിപ്പിക്കട്ടെ. അവിടത്തെ മണ്ണ് വിശിഷ്ടമാണ്, അവിടുത്തെ ഭൂമി വിശാലമാണ്. അവിടുന്ന് ചോദിച്ചു: ഏതാണ് സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ചെടികൾ? അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ലാ ഹൗല വലാ ഖുവ്വത്ത ഇല്ലാ ബില്ലാഹ് എന്ന കീർത്തനം.

(അഹ്‌മദും ഇബ്‌നു ജരീറും ഉദ്ധരിച്ചത്; ത്വബറാനി തന്റെ അൽകബീറിലും. അവർ ഇരുവരും പറഞ്ഞത്, സാലിം ബിൻ അബ്ദില്ലയുടെ മൗലയായിരുന്ന അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ അബ്ദിറഹ്‌മാൻ സാലിം ബിൻ മുഹമ്മദ് ബിൻ കഅ്ബ് അൽ ഖുറളിയിൽ നിന്ന് ഹദീസ് ഉദ്ധരിക്കുന്നു! ഇത് വലിയ ഒരു പൊരുത്തക്കേടാണ്. അത് സംഭവിച്ചത് അബൂ സ്വഖ്‌റിൽനിന്നായിരിക്കാം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് ഹുമൈദ് ബിൻ സിയാദ് എന്നാണ്. തഖ്‌രീബിലുള്ളതനുസരിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് വലിയ തോതിൽ ധാരണപ്പിശകുകൾ സംഭവിക്കാറുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റ ഗുരുവായ ഈ അബ്ദുല്ലാഹ്, മുസ്‌നദിൽ വന്നതനുസരിച്ച്, അദ്ദേഹത്തെ ഇബ്‌നു ഹജർ തന്റെ തഅ്ജീലിൽ പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇബ്‌നു ഹിബ്ബാൻ അദ്ദേഹത്തെ തന്റെ الثِّقَاتُൽ ഉൾപ്പെടുത്തി എന്നതിലപ്പുറം മറ്റൊന്നും പറഞ്ഞില്ല. ഇബ്‌നു ജരീറിന്റെ രിവായത്തിൽ വന്നതനുസരിച്ച് ഇത് ഇബ്‌നു അബീ ഹാതിം തന്റെ അൽ ജർഹു വത്തഅ്ദീലിൽ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. പക്ഷെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത് ഈ അബ്ദുല്ലാഹ് സാലിമിൽനിന്നും മുഹമ്മദ് ബിൻ കഅ്ബിൽനിന്നും നിവേദനം ചെയ്‌തു എന്നാണ്. അത് ശരിയായിരിക്കാം. എന്തായിരുന്നാലും ഈ വ്യക്തി അജ്ഞാതനാണ്. സനദ് ദുർബ്ബലവുമാണ്. പക്ഷെ അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിന് മുമ്പ് പറഞ്ഞു കഴിഞ്ഞ ചില സാക്ഷ്യങ്ങളുണ്ട്.)

17. അബൂ ദർ ﵁ന്റെ ഹദീസ്

ഇത് അനസ് ﵁ന്റെ ഹദീസിൽ മുമ്പ് പരാമർശിച്ചു കഴിഞ്ഞതാണ്.

അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ ശഖീഖ് പറയുന്നു: ഞാൻ അബൂദർ ﵁വിനോട് പറഞ്ഞു: നബി ﷺയെ കണ്ടിരുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ ചോദിക്കുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ആരാഞ്ഞു: താങ്കൾ എന്ത് ചോദിക്കുമായിരുന്നു? ഞാൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ചോദിക്കുക, അവിടുന്ന് തന്റെ റബ്ബിനെ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ എന്നായിരിക്കും. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അത് ഞാൻ നബി ﷺയോട് ചോദിച്ചിട്ടുണ്ട്. അപ്പോൾ പറഞ്ഞത്: ഞാൻ കണ്ടത് (അവന്റെ മറയായ) പ്രകാശമാണ്; ഞാൻ അവനെ എങ്ങനെ കാണാനാണ്?!

(അഹ്‌മദും മുസ്‌ലിമും ഉദ്ധരിച്ചത്)

١- حديث أبي هريرة، وله عنه طرق:

الأولى: عن سعيد بن المسيب عن أبي هريرة، قال: قال النبي صلى الله عليه وسلم:

حين أسري بي لقيت موسى عليه السلام، فنعته النبي صلى الله عليه وسلم: فإذا رجل - حسبته قال - مضطرب رجل الرأس، كأنه من رجال شنوءة.

قال: ولقيت عيسى، فنعته النبي صلى الله عليه وسلم: فإذا ربعة أحمر كأنما خرج من ديماس، يعني حماما.

قال: ورأيت إبراهيم صلوات الله عليه، وأنا أشبه ولده به.

فأتيت بإناءين؛ في أحدهما لبن وفي الآخر خمر، فقيل لي: خذ أيهما شئت، فأخذت اللبن فشربته، فقال: هديت الفطرة، أما إنك لو أخذت الخمر غوت أمتك.

[أخرجه البخاري ومسلم وأحمد والبغوي في شرح السنة]

الثانية: عن أبي سلمة بن عبد الرحمن عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

لقد رأيتني في الحجر وقريش تسألني عن مسراي، فسألتني عن أشياء من بيت المقدس لم أثبتها، فكربت كربة ما كربت مثلها قط، قال: فرفعه الله لي أنظر إليه، ما يسألوني عن شيء إلا أنبأتهم به.

وقد رأيتني في جماعة من الأنبياء، فإذا موسى قائم يصلي، فإذا رجل ضرب جعد كأنه من رجال شنوءة.

وإذا عيسى بن مريم عليه السلام قائم يصلي، أقرب الناس به شبها عروة بن مسعود الثقفي.

وإذا إبراهيم قائم يصلي، أشبه الناس به صاحبكم، يعني نفسه.

فحانت الصلاة، فأممتهم فلما فرغت من الصلاة قال قائل: يا محمد! هذا مالك صاحب النار فسلم عليه، فالتفت إليه فبدأني بالسلام.

[أخرجه مسلم]

٢- حديث أنس بن مالك، وقد جاء عنه من طرق مع اختلاف أصحابه في إسناده على وجه:

١- فرواه الزهري عنه عن أبي ذر رضي الله عنهما.

٢- ورواه قتادة عنه عن مالك بن صعصعة رضي الله عنهما.

٣- ورواه شريك بن أبي نمر وثابت البناني عنه رضي الله عنه عن النبي صلى الله عليه وسلم بلا واسطة.

وفي سياق كل من الثلاثة عنه ما ليس عند الآخر كما أفاده الحافظ في فتح الباري.

فلنسق رواية كل منهم عنه، ليتيسر لنا فيما بعد التقاط ما عندهم من الزيادات على بعضهم بشرط الصحة فأقول:

١- عن الزهري عن أنس قال: كان أبو ذر يحدث أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:

فرج عن سقف بيتي بمكة فنزل جبريل، ففرج صدري، ثم غسله بماء زمزم، ثم جاء بطست من ذهب ممتلئ حكمة وإيمانا، فأفرغه في صدري ثم أطبقه، ثم أخذ بيدي فعرج بي إلى السماء الدنيا، فلما جئت إلى السماء الدنيا قال جبريل لخازن السماء: افتح، قال: من هذا؟ قال: هذا جبريل، قال: هل معك أحد؟ قال: نعم، معي محمد صلى الله عليه وسلم قال: أرسل إليه؟ قال: نعم، ففتح.

قال: فلما فتح علونا السماء الدنيا، فإذا رجل قاعد، على يمينه أسودة، وعلى يساره أسودة، إذا نظر قبل يمينه ضحك، وإذا نظر قبل يساره بكى.

فقال: مرحبا بالنبي الصالح والابن الصالح.

قلت لجبريل: من هذا؟ قال: هذا آدم، وهذه الأسودة عن يمينه وشماله نسم بنيه، فأهل اليمين منهم أهل الجنة، والأسودة التي عن شماله أهل النار، فإذا نظر عن يمينه ضحك وإذا نظر قبل شماله بكى.

حتى عرج بي إلى السماء الثانية فقال لخازنها: افتح، فقال له خازنها مثل ما قال الأول ففتح.

قال أنس: فذكر أنه وجد في السماوات آدم وإدريس وموسى وعيسى وإبراهيم صلوات الله عليهم، ولم يثبت كيف منازلهم، غير أنه ذكر أنه وجد آدم في السماء الدنيا، وإبراهيم في السماء السادسة.

(تعليق: قال الحافظ: هو موافق لرواية شريك عن أنس، والثابت في جميع الروايات - غير هاتين - أنه في السابعة والأرجح رواية الجماعة لقوله فيها: أنه رآه مسندا ظهره إلى البيت المعمور وهو في السابعة بلا خلاف)

قال أنس: فلما مر جبريل بالنبي وفي رواية: ورسول الله ﷺ بإدريس، قال: مرحبا بالنبي الصالح والأخ الصالح، فقلت: من هذا؟ قال: هذا إدريس.

ثم مررت بموسى فقال: مرحبا بالنبي الصالح والأخ الصالح، قلت: من هذا؟ قال: هذا موسى.

ثم مررت بعيسى، فقال: مرحبا بالأخ الصالح والنبي الصالح، قلت: من هذا؟ قال: هذا عيسى.

ثم مررت بإبراهيم، فقال: مرحبا بالنبي الصالح والأخ الصالح.

قال ابن شهاب: فأخبرني ابن حزم أن ابن عباس وأبا حية الأنصاري كانا يقولان: قال النبي صلى الله عليه وسلم:

ثم عرج بي حتى ظهرت لمستوى أسمع فيه صريف الأقلام.

قال ابن حزم وأنس بن مالك: قال النبي صلى الله عليه وسلم:

ففرض الله على أمتي خمسين صلاة، فرجعت بذلك حتى مررت على موسى فقال: ما فرض الله لك على أمتك؟ قلت: فرض عليهم خمسين صلاة، قال: فارجع إلى ربك فإن أمتك لا تطيق ذلك، فرجعت فراجعت ربي، فراجعني فوضع شطرها، فرجعت إلى موسى قلت: وضع شطرها، فقال: راجع ربك فإن أمتك لا تطيق، فراجعت فوضع شطرها، فرجعت إليه فقال: ارجع إلى ربك فإن أمتك لا تطيق ذلك، قال: فراجعته فقال: هي خمس، وهي خمسون لا يبدل القول لدي، قال: فرجعت إلى موسى فقال: راجع ربك، فقلت: استحييت من ربي.

ثم انطلق بي جبريل حتى انتهى بي إلى سدرة المنتهى فغشيها ألوان لا أدري ما هي؟ قال: ثم أدخلت الجنة فإذا فيها حبائل وفي رواية: جنابذ اللؤلؤ وإذا ترابها المسك.

[أخرجه البخاري ومسلم وروى النسائي بعضه في أول الصلاة لكنه لم يذكر أبا ذر، ورواه عبد الله بن أحمد لكنه ذكر أبي ابن كعب مكان أبي ذر، وهو وهم من بعض الرواة كما أشار إليه ابن كثير]

٢- عن قتادة ثنا أنس عن مالك بن صعصعة رضي الله عنهما قال: قال النبي صلى الله عليه وسلم:

بينا أنا عند البيت وفي رواية: عند الكعبة، وفي أخرى: في الحطيم، وربما قال قتادة: في الحجر مضطجع بين النائم واليقظان، إذ أقبل أحد الثلاثة بين الرجلين، فأتيت بطست من ذهب ملأه حكمة وإيمانا، فشق من النحر إلى مراق البطن، فغسل القلب بماء زمزم ثم ملئ حكمة وإيمانا، ثم أعيد مكانه، ثم أتيت بدابة دون البغل وفوق الحمار.

قال: فقال الجارود: هو البراق يا أبا حمزة؟ قال: نعم.

يقع خطوه عند أقصى طرفه فحملت عليه، ثم انطلقنا حتى أتينا إلى بيت المقدس فصليت فيه بالنبيين والمرسلين إماما، ثم انطلقت مع جبريل عليه السلام، فأتينا السماء الدنيا قيل: من هذا؟ قيل: جبريل، قيل: ومن معك؟ قيل: محمد، قيل: وقد أرسل إليه؟ قال: نعم، قيل: مرحبا به ونعم المجيء جاء، قال: ففتح، فأتيت على آدم عليه السلام فقال: هذا أبوك آدم فسلم عليه، فسلمت عليه فرد السلام وقال: مرحبا بك من ابن ونبي، وفي رواية: بالابن الصالح والنبي الصالح.

ثم صعد بي حتى أتينا السماء الثانية فاستفتح فقيل: من هذا؟ قيل: جبريل، قيل: ومن معك؟ قال: محمد، فأتيت على يحيى وعيسى عليهما السلام وهما ابنا الخالة، فقال: هذا يحيى وعيسى فسلم عليهما، فسلمت عليهما فردا السلام، ثم قالا: مرحبا بك من أخ ونبي، وفي الرواية الأخرى: بالأخ الصالح والنبي الصالح.

ثم صعد بي حتى أتينا السماء الثالثة، فمثل ذلك، فأتيت على يوسف عليه السلام قال: هذا يوسف فسلم عليه، قال: فسلمت عليه فرد السلام، وقال: مرحبا بك من أخ ونبي، وفي الرواية الأخرى: بالأخ الصالح والنبي الصالح.

ثم صعد بي حتى أتينا السماء الرابعة فمثل ذلك، فأتيت على إدريس عليه السلام قال: هذا إدريس فسلم عليه، قال: فسلمت عليه فرد السلام، ثم قال: مرحبا بك من أخ ونبي، وفي الرواية الأخرى: بالأخ الصالح والنبي الصالح.

قال: ثم صعد بي حتى أتينا السماء الخامسة، فمثل ذلك، فأتيت على هارون عليه السلام قال: هذا هارون فسلم عليه، قال: فسلمت عليه، قال: فرد السلام، ثم قال: مرحبا بك من أخ ونبي، وفي الرواية الأخرى: بالأخ الصالح والنبي الصالح.

قال: ثم صعد بي حتى أتينا السماء السادسة، فمثل ذلك، ثم أتيت على موسى عليه السلام، قال: هذا موسى فسلم عليه، فسلمت عليه فرد السلام، ثم قال: مرحبا بك من أخ ونبي، وفي الرواية الأخرى: بالأخ الصالح والنبي الصالح، فلما جاوزته بكى، قيل: ما أبكاك؟ قال: يا رب هذا الغلام الذي بعثته بعدي يدخل من أمته الجنة أكثر وأفضل مما يدخل من أمتي.

قال: ثم صعد بي حتى أتينا السماء السابعة، فمثل ذلك، فأتيت على إبراهيم عليه السلام فقال: هذا أبوك إبراهيم فسلم عليه، فسلمت عليه فرد السلام، ثم قال: مرحبا بك من ابن ونبي، وفي الرواية الأخرى: بالابن الصالح والنبي الصالح.

قال قتادة: وحدثنا الحسن عن أبي هريرة عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال:

ثم رفع إلي البيت المعمور، فسألت جبريل عليه السلام فقال: هذا البيت المعمور يصلي فيه كل يوم سبعون ألف ملك، إذا خرجوا منه لم يعودوا فيه آخر ما عليهم.

ثم رجع إلى حديث أنس، قال:

ثم أتيت بإناء من خمر وإناء من لبن وإناء من عسل، قال: فأخذت اللبن، قال: هذه الفطرة أنت عليها وأمتك.

قال: ثم رفعت إلى سدرة المنتهى فإذا نبقها مثل قلال هجر، وإذا ورقها مثل آذان الفيلة، فقال: هذه سدرة المنتهى، وإذا في أصلها أربعة أنهار؛ نهران باطنان، ونهران ظاهران، فسألت جبريل، فقال: أما الباطنان ففي الجنة، وأما الظاهران فالفرات والنيل.

قال: ثم فرضت علي خمسون صلاة كل يوم، قال: فرجعت فأتيت على موسى عليه السلام فقال: ما صنعت؟ قلت: فرضت علي خمسون صلاة كل يوم، فقال: إني والله أعلم بالناس منك، وفي رواية: قد جربت الناس قبلك وإني عالجت بني إسرائيل أشد المعالجة، وإن أمتك لن يطيقوا ذلك، فارجع إلى ربك فاسأله أن يخفف عنك، قال: فرجعت إلى ربي عز وجل، فسألته أن يخفف عني، فجعلها أربعين، ثم رجعت إلى موسى فأتيت عليه فقال: ما صنعت؟ قلت: جعلها أربعين، فقال لي مثل مقالته الأولى، فرجعت إلى ربي عز وجل فجعلها ثلاثين، فأتيت موسى عليه السلام فأخبرته، فقال لي مثل مقالته الأولى، فرجعت إلى ربي فجعلها عشرين، ثم عشرة، ثم خمسة، فأتيت على موسى فأخبرته فقال لي مثل مقالته الأولى، فقلت: إني أستحي من ربي عز وجل من كم أرجع إليه؟ ولكن أرضى وأسلم، فلما نفذت نودي، وفي رواية نادى مناد: أن قد أمضيت فريضتي وخففت عن عبادي وأجزي بالحسنة عشر أمثالها.

[أخرجه أحمد والسياق له في إحدى رواياته من طريق هشام الدستوائي والبخاري ومسلم وابن جرير]

واعلم أن الرواة قد اختلفوا على قتادة في ترتيب ما بعد السماء السابعة من الآيات، ففي رواية الدستوائي منهم - وهو أوثقهم - جعلها على الترتيب الآتي كما سبق:

(١) البيت المعمور (٢) الأواني (٣) السدرة (٤) الأنهار

أما رواية همام - وهو ثقة ربما وهم عند ابن حجر - فقد رتبها هكذا:

(١) السدرة (٢) الأنهار (٣) البيت المعمور (٤) الأواني

وهي رواية البخاري، وفي أخرى عنده عنه خلافها، لكنه قرن معه سعيدا وهشاما، فذكر البيت المعمور أولا ثم السدرة، ثم الأنهار ولم يذكر الأواني، ويغلب على الظن أنها رواية سعيد - وهو ابن أبي عروبة - لموافقتها لرواية سعيد عند أحمد، لكن هذه عند مسلم مطابقة تماما لرواية الدستوائي في الترتيب لكنها، لم تذكر السدرة.

٣- أما رواية أنس عن النبي صلى الله عليه وسلم بلا واسطة فقد رواه عنه ثابت البناني وشريك بن أبي نمر؛ كما تقدم:

أ- أما رواية ثابت؛ فقال: عن أنس بن مالك أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:

أتيت بالبراق - وهو دابة أبيض طويل فوق الحمار ودون البغل، يضع حافره عند منتهى طرفه، قال: فركبته حتى أتيت بيت المقدس، قال: فربطته بالحلقة التي يربط به الأنبياء، قال: ثم دخلت المسجد فصليت فيه ركعتين ثم خرجت، فجاءني جبريل عليه السلام بإناء من خمر وإناء من لبن، فاخترت اللبن، فقال جبريل: اخترت الفطرة.

(تعليق: كذا وقع في هذه الطريق ذكر الإناءين هنا قبل المعراج، ووقع في الطريق المتقدمة بعد المعراج عند سدرة المنتهى، ولكل منهما شواهد ذكرها في الفتح)

ثم عرج بنا إلى السماء الدنيا فاستفتح جبريل، فقيل: ومن أنت؟ قال: جبريل، قيل: ومن معك؟ قال: محمد، فقيل: وقد أرسل إليه؟ قال: قد أرسل إليه، ففتح لنا، فإذا أنا بآدم فرحب ودعا لي بخير.

ثم عرج بنا إلى السماء الثانية، فاستفتح جبريل فقيل: ومن أنت؟ قال: جبريل، فقيل: ومن معك؟ قال: محمد، فقيل: وقد أرسل إليه؟ قال: قد أرسل إليه، قال: ففتح لنا، فإذا أنا بابني الخالة؛ يحيى وعيسى فرحبا ودعوا لي بخير.

ثم عرج بنا إلى السماء الثالثة، فاستفتح جبريل، فقيل: من أنت؟ قال: جبريل. فقيل: ومن معك؟ قال: محمد صلى الله عليه وسلم، فقيل: وقد أرسل إليه؟ قال: قد أرسل إليه، ففتح لنا، فإذا أنا بيوسف عليه السلام وإذا هو قد أعطي شطر الحسن، فرحب ودعا لي بخير.

ثم عرج بنا إلى السماء الرابعة، فاستفتح جبريل، فقيل: من أنت: قال: جبريل، قيل: ومن معك؟ قال: محمد، فقيل: قد أرسل إليه؟ قال: قد أرسل إليه، ففتح الباب، فإذا بإدريس فرحب بي ودعا لي بخير، ثم قال: يقول الله عز وجل: ﴿وَرَفَعْنَاهُ مَكَاناً عَلِيّاً ٥٧﴾ (مريم)

ثم عرج بنا إلى السماء الخامسة، فاستفتح جبريل، فقيل: من أنت؟ قال: جبريل، فقيل: ومن معك؟ قال: محمد، فقيل: وقد بعث إليه؟ قال: قد بعث إليه، ففتح لنا فإذا أنا بهارون، فرحب ودعا لي بخير.

ثم عرج بنا إلى السماء السادسة، فاستفتح جبريل، فقيل: من أنت؟ قال: جبريل، قيل: ومن معك؟ قال: محمد، فقيل: وقد بعث إليه؟ قال: قد بعث إليه، ففتح لنا، فإذا أنا بموسى عليه السلام، فرحب ودعا لي بخير.

ثم عرج بنا إلى السماء السابعة، فاستفتح جبريل، فقيل: من أنت؟ قال: جبريل، قيل: ومن معك؟ قال: محمد، قيل: وقد بعث إليه؟ قال: قد بعث إليه، ففتح لنا، فإذا أنا بإبراهيم صلى الله عليه وسلم وإذا هو مستند، وفي رواية: مسند ظهره إلى البيت المعمور، وإذا هو يدخله كل يوم سبعون ألف ملك، لا يعودون إليه.

ثم ذهب بي إلى سدرة المنتهى، وإذا ورقها كآذان الفيلة، وإذا ثمرها كالقلال، فلما غشيها من أمر الله ما غشيها تغيرت، فما أحد من خلق الله يستطيع أن يصفها، وفي رواية: ينعتها من حسنها.

قال: فأوحى الله عز وجل إلي ما أوحى، وفرض علي في كل يوم وليلة خمسين صلاة، فنزلت حتى انتهيت إلى موسى فقال: ما فرض ربك على أمتك؟ قال: قلت: خمسين صلاة في كل يوم وليلة، قال: ارجع إلى ربك فاسأله التخفيف؛ فإن أمتك لا تطيق ذلك، وإني قد بلوت بني إسرائيل وخبرتهم، قال: فرجعت إلى ربي عز وجل فقلت: أي رب! خفف عن أمتي، فحط عني خمسا، فرجعت إلى موسى فقال: ما فعلت؟ قلت: حط عني خمسا، قال: إن أمتك لا تطيق ذلك، فارجع إلى ربك فاسأله التخفيف لأمتك.

قال: فلم أزل أرجع بين ربي وبين موسى، ويحط عني خمسا خمسا حتى قال: يا محمد! هن خمس صلوات في كل يوم وليلة، بكل صلاة عشر، فتلك خمسون صلاة، ومن هم بحسنة فلم يعملها؛ كتبت له حسنة فإن عملها كتبت له عشرا، ومن هم بسيئة فلم يعملها؛ لم تكتب شيئا فإن عملها كتبت سيئة واحدة.

قال: فنزلت حتى انتهيت إلى موسى فأخبرته فقال: ارجع إلى ربك فاسأله التخفيف لأمتك فإن أمتك لا تطيق ذلك، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: فقلت: لقد رجعت إلى ربي حتى لقد استحيت منه.

أخرجه أحمد والسياق له ومسلم من طريق حماد بن سلمة: أنا ثابت البناني عن أنس بن مالك، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال... فذكرهن، والروايات الأخرى مع الزيادات لمسلم.

وفي رواية لأحمد من الوجه المذكور عنه: أنه قرأ هذه الآية: ﴿إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ﴾ قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

أعطيت الكوثر، فإذا هو نهر يجري، ولم يشق شقا، فإذا حافتاه قباب اللؤلؤ، فضربت بيدي إلى تربته؛ فإذا هو مسكة ذفرة، وإذا حصاه اللؤلؤ.

وهذا طرف من حديث المعراج كما يأتي في بعض الطرق ولذلك أوردته، وفي رواية عن حماد بن سلمة عن ثابت البناني وسليمان التيمي عن أنس أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:

أتيت وفي رواية: مررت على موسى ليلة أسري بي عند الكثيب الأحمر وهو قائم يصلي في قبره.

[أخرجه مسلم والنسائي في قيام الليل وأحمد]

فائدة: قال الحافظ ابن كثير - بعد أن ساق الحديث بطوله من رواية أحمد-: رواه مسلم بهذا السياق وهو أصح من سياق شريك يعني: الآتي قريبا، قال البيهقي: وفي هذا السياق دليل على أن المعراج كان ليلة أسري به عليه الصلاة والسلام من مكة إلى بيت المقدس، وهذا الذي قاله هو الحق الذي لا شك فيه ولا مرية.

ورواه النسائي في أول الصلاة من طريق أخرى عن البناني عنه:

أن الصلوات فرضت بمكة وأن ملكين أتيا رسول الله صلى الله عليه وسلم فذهبا به إلى زمزم، فشقا بطنه وأخرجا حشوه في طست من ذهب، فغسلاه بماء زمزم، ثم كبسا جوفه حكمة وعلما.

وسنده صحيح.

ب- أما رواية شريك بن أبي نمر، فقال: سمعت أنس بن مالك يقول: وفي رواية: يحدثنا عن ليلة أسري برسول الله صلى الله عليه وسلم من مسجد الكعبة:

أنه جاءه ثلاثة نفر قبل أن يوحى إليه وهو نائم في المسجد الحرام، فقال أولهم: أيهم هو؟ فقال أوسطهم: هو خيرهم، فقال أحدهم: خذوا خيرهم.

فكانت تلك الليلة، فلم يرهم حتى أتوه ليلة أخرى فيما يرى قلبه، والنبي صلى الله عليه وسلم تنام عينه ولا ينام قلبه، وكذلك الأنبياء؛ تنام أعينهم، ولا تنام قلوبهم، فلم يكلموه حتى احتملوه فوضعوه عند بئر زمزم، فتولاه منهم جبريل.

فشق جبريل ما بين نحره إلى لبته، حتى فرغ من صدره وجوفه، فغسله من ماء زمزم بيده، حتى أنقى جوفه، ثم أتى بطست من ذهب فيه تور من ذهب محشوا إيمانا وحكمة، فحشا به صدره ولغاديده - يعني: عروق حلقه - ثم أطبقه.

ثم ركب البراق، فسار حتى أتى به إلى بيت المقدس فصلى فيه بالنبيين والمرسلين إماما.

ثم عرج به إلى السماء الدنيا، فضرب بابا من أبوابها، فناداه أهل السماء: من هذا؟ فقال: جبريل، قالوا: ومن معك؟ قال: معي محمد، قال: وقد بعث إليه؟ قال: نعم، قالوا: فمرحبا به وأهلا، فيستبشر به أهل السماء، لا يعلم أهل السماء بما يريد الله به في الأرض حتى يعلمهم، فوجد في السماء الدنيا آدم، فقال له جبريل: هذا أبوك فسلم عليه، فسلم عليه ورد عليه آدم وقال: مرحبا وأهلا يا بني، نعم الابن أنت، فإذا هو في السماء الدنيا بنهرين يطردان، فقال: ما هذان النهران يا جبريل؟ قال: هذان النيل والفرات؛ عنصرهما، ثم مضى به في السماء، فإذا بنهر آخر، عليه قصر من لؤلؤ وزبرجد، فضرب يده فإذا هو مسك أذفر، قال: ما هذا يا جبريل؟ قال: هذا الكوثر الذي خبأ لك ربك.

ثم عرج إلى السماء الثانية، فقالت الملائكة له مثل ما قالت له الأولى: من هذا؟ قال: جبريل، قالوا: ومن معك؟ قال: محمد صلى الله عليه وسلم قالوا وقد بعث إليه؟ قال: نعم، قالوا: مرحبا به وأهلا.

ثم عرج به إلى السماء الثالثة، وقالوا له مثل ما قالت الأولى والثانية، ثم عرج به إلى الرابعة، فقالوا له مثل ذلك، ثم عرج به إلى الخامسة، فقالوا له مثل ذلك، ثم عرج به إلى السادسة، فقالوا له مثل ذلك.

ثم عرج به إلى السابعة، فقالوا له مثل ذلك، كل سماء فيها أنبياء، قد سماهم فأوعيت منهم إدريس في الثانية، وهارون في الرابعة، وآخر في الخامسة لم أحفظ اسمه، وإبراهيم في السادسة، وموسى في السابعة، بتفضيل كلام الله فقال موسى: رب! لم أظن أن يرفع علي أحد.

ثم علا به فوق ذلك بما لا يعلمه إلا الله، حتى جاء سدرة المنتهى ودنا الجبار رب العزة فتدلى حتى كان منه قاب قوسين أو أدنى، فأوحى الله فيما أوحى خمسين صلاة على أمتك كل يوم وليلة.

ثم هبط حتى بلغ موسى، فاحتبسه موسى فقال: يا محمد ماذا عهد إليك ربك؟ قال النبي صلى الله عليه وسلم: عهد إلي خمسين صلاة كل يوم وليلة، قال: إن أمتك لا تستطيع ذلك فارجع فليخفف عنك ربك وعنهم، فالتفت النبي صلى الله عليه وسلم إلى جبريل كأنه يستشيره في ذلك، فأشار إليه جبريل أن نعم، إن شئت، فعلا به إلى الجبار فقال - وهو مكانه -: يا رب! خفف عنا فإن أمتي لا تستطيع هذا، فوضع عنه عشر صلوات.

ثم رجع إلى موسى فاحتبسه، فلم يزل يردده موسى إلى ربه؛ حتى صارت إلى خمس صلوات.

ثم احتبسه موسى عند الخمس فقال: يا محمد! والله لقد راودت بني إسرائيل قومي على أدنى من هذا، فضعفوا فتركوه، فأمتك أضعف أجسادا وقلوبا وأبدانا وأبصارا وأسماعا فارجع فليخفف عنك ربك، كل ذلك يلتفت النبي صلى الله عليه وسلم إلى جبريل ليشير عليه، ولا يكره ذلك جبريل، فرفعه عند الخامسة فقال: يا رب! إن أمتي ضعفاء؛ أجسادهم وقلوبهم وأسماعهم وأبدانهم، فخفف عنا، فقال الجبار: يا محمد! قال: لبيك وسعديك! قال: إنه لا يبدل القول لدي، كما فرضت عليك في الكتاب، قال: فكل حسنة بعشر أمثالها فهي خمسون في أم الكتاب وهي خمس عليك.

فرجع إلى موسى فقال: كيف فعلت؟ فقال: خفف عنا، أعطانا بكل حسنة عشر أمثالها، قال موسى: قد والله راودت بني إسرائيل على أدنى من ذلك فتركوه، ارجع إلى ربك فليخفف عنك أيضا، قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: يا موسى! قد - والله - استحييت من ربي مما اختلفت إليه، قال: فاهبط باسم الله، قال: واستيقظ وهو في مسجد الحرام.

[أخرجه البخاري ومسلم، والرواية الثانية له، وهي رواية للبخاري؛ وفيها الزيادة، ولم يسق مسلم الحديث إلا طرفه الأول إلى قوله: وهو نائم في المسجد الحرام، وقال عقبه: وساق الحديث بقصته نحو حديث ثابت البناني وقدم فيه شيئا وأخر وزاد ونقص]

ورواه ابن جرير أيضا، لكن وقع في متنه اختلاف فإنه ذكر نهري الفرات والنيل في السماء الثانية، ونهر الكوثر في السماء الثالثة، بينما هي عند البخاري في السماء الدنيا.

ولعل هذا الاختلاف هو من شريك نفسه، فإنه وإن كان من رجال الشيخين فقد تكلموا في حفظه، كما تراه مبسوطا في كتب الرجال، وقال الحافظ فيه في التقريب: صدوق يخطئ، ومصداق ذلك في هذا الحديث نفسه في مواضع منه، ذكرت آنفا أحدها، ويأتي ذكر سائرها أو بعضها، وكأنه لذلك لم يسق الإمام مسلم لفظ حديثه كما تقدم.

ولذا قال ابن كثير في التفسير: وهو كما قال مسلم فإن شريك بن عبد الله بن أبي نمر اضطرب في هذا الحديث وساء حفظه ولم يضبطه،كما سيأتي بيانه في الأحاديث الأخر، ومنهم من يجعل هذا مناما توطئة لما وقع بعد ذلك، والله أعلم.

وقد قال الحافظ البيهقي: في حديث شريك زيادة تفرد بها على مذهب من زعم أنه صلى الله عليه وسلم رأى الله عز وجل، يعني قوله: ثم دنا الجبار رب العزة فتدلى ﴿فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى﴾

قال: وقول عائشة وابن مسعود وأبي هريرة في حملهم هذه الآيات على رؤيته صلى الله عليه وسلم جبريل أصح.

وهذا الذي قاله البيهقي رحمه الله في هذه المسألة، هو الحق، فإن أبا ذر قال: يا رسول الله! هل رأيت ربك؟ قال: نور أنى أراه، وفي رواية: رأيت نورا. [أخرجه مسلم]

وقوله: ﴿ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى﴾: إنما هو جبريل عليه السلام، كما ثبت في الصحيحين عن عائشة أم المؤمنين وعن ابن مسعود، وكذلك هو في صحيح مسلم عن أبي هريرة، ولا يعرف لهم مخالف من الصحابة في تفسير هذه الآية بهذا، انتهى كلام ابن كثير.

قلت: وانظر كتابي ظلال الجنة في تخريج كتاب السنة.

ومن ذلك قول شريك في أول الحديث: قبل أن يوحى إليه، قال الحافظ ابن حجر في الفتح: أنكره الخطابي وابن حزم وعبد الحق والقاضي عياض والنووي، وعبارة النووي: وقع في رواية شريك - يعني هذه - أوهام أنكرها العلماء أحدها: قوله: قبل أن يوحى إليه وهو غلط لم يوافق عليه، وأجمع العلماء أن فرض الصلاة كان ليلة الإسراء فكيف يكون قبل الوحي؟! انتهى.

وصرح المذكورون بأن شريكا تفرد بذلك وفي دعوى التفرد نظر فقد وافقه كثير بن خنيس - بمعجمة ونون مصغر - عن أنس، كما أخرجه سعيد بن يحيى بن سعيد الأموي في كتاب المغازي من طريقه. انتهى كلام ابن حجر.

قلت: وهذه المتابعة لا تدفع غلط القول المذكور إلا على افتراض أن ذلك كان في الليلة الأولى وهو الظاهر من السياق فقوله بعده: "حتى أتوه ليلة أخرى" ليس فيه ذلك فإنه لم يعين المدة التي بين المجيئين فيحمل على أن المجيء الثاني كان بعد أن أوحي إليه وحينئذ وقع الإسراء والمعراج وبهذا جزم الحافظ في الفتح، ورد به قول من ادعى أنه خالف الإجماع، فراجعه.

ثم أفاض الحافظ في ذكر المواضع التي خالف فيها شريك غيره فبلغت عشرة بل أكثر وأجاب عنها واحدة بعد أخرى؛ إما بدفع دعوى التفرد؛ وإما بالتأويل.

والحق أن بعض ذلك مما لا جواب عليه حتى عند الحافظ، كقوله:

الرابع: مخالفته في محل سدرة المنتهى وأنها فوق السماء السابعة بما لا يعلمه إلا الله. والمشهور أنها في السابعة أو السادسة كما تقدم.

الخامس: مخالفته في النهرين، وهما النيل والفرات، وأن عنصرهما في السماء الدنيا، والمشهور في غير روايته أنهما في السماء السابعة، وأنهما من تحت سدرة المنتهى.

السابع: ذكر نهر الكوثر في السماء الدنيا، والمشهور في الحديث أنه في الجنة، كما تقدم التنبيه عليه.

الثامن: نسبة الدنو والتدلي إلى الله عز وجل، والمشهور في الحديث أنه جبريل، كما تقدم التنبيه عليه.

الحادي عشر: رجوعه صلى الله عليه وسلم بعد الخمس، والمشهور في الأحاديث أن موسى عليه السلام أمره بالرجوع بعد أن انتهى التخفيف إلى الخمس فامتنع.

الثاني عشر: زيادة ذكر التور في الطست.

قلت: ولذلك فإن القلب لا يطمئن للاستفادة من حديثه إلا فيما توبع عليه، وهو قليل جدا، وقد حسن الحافظ بعضها، والله أعلم.

ثم إن لحديث أنس طرقا أخرى، أكثرها مختصر وبعضها فيه بعض الطول، فلنسقها أيضا لنتكلم على أسانيدها، ثم نلتقط منها فوائدها وزوائدها إذا كانت على شرطنا.

الأولى: عن قتادة عنه

أن النبي صلى الله عليه وسلم أتي بالبراق ليلة أسري به ملجما مسرجا، فاستصعب عليه، فقال له جبريل: أبمحمد تفعل هذا؟! فما ركبك أحد أكرم على الله منه، قال: فارفض عرقا.

[أخرجه أحمد والترمذي وابن جرير، وإسناده صحيح، وقال الترمذي حديث حسن غريب]

وعن قتادة عن أنس بن مالك: أن النبي صلى الله عليه وسلم قال:

رفعت لي سدرة المنتهى في السماء السابعة، نبقها مثل قلال هجر، وورقها مثل آذان الفيلة، يخرج من ساقها نهران ظاهران، ونهران باطنان، فقلت: يا جبريل! ما هذان؟ قال: أما الباطنان ففي الجنة، وأما الظاهران فالنيل والفرات.

[أخرجه أحمد، ثنا عبد الرزاق، ثنا معمر، عن قتادة، قلت: وهذا إسناده صحيح على شرط الشيخين، وقد علقه البخاري في صحيحه، فقال: وقال إبراهيم بن طهمان عن شعبة عن قتادة به وزاد:

فأتيت بثلاثة أقداح؛ قدح فيه لبن، وقدح فيه عسل، وقدح فيه خمر، فأخذت الذي فيه اللبن فشربت، فقيل لي: أصبت الفطرة أنت وأمتك]

وقال الحافظ: وصله أبو عوانة والإسماعيلي والطبراني في الصغير من طريقه، ووقع لنا بعلو في غرائب شعبة لابن منده، قال الطبراني: لم يروه عن شعبة إلا إبراهيم بن طهمان، تفرد به حفص بن عبد الله النيسابوري عنه.

قلت: وهو ثقة من شيوخ البخاري، وكذا من فوقه ثقات، فالسند صحيح، وفي رواية للبخاري وأحمد من طريق شيبان، حدثنا قتادة عنه رضي الله عنه قال:

لما عرج بالنبي صلى الله عليه وسلم إلى السماء قال: وفي راوية: بينا أنا أسير في الجنة، أتيت على نهر حافتاه قباب، وفي رواية حميد: خيام اللؤلؤ، وفي الرواية الأخرى: الدر المجوف، فقلت: ما هذا يا جبريل؟! قال: هذا الكوثر الذي أعطاك ربك عز وجل، قال: فضربت بيدي فيه، وفي رواية ثالثة: فأهوى الملك بيده فإذا طينه المسك الأذفر، وإذا رضراضه اللؤلؤ.

والرواية الأخرى للبخاري أيضا، وكذا أحمد، والزيادة له في رواية، وهي في الرواية الأخرى للبخاري وأحمد دون قوله: رضراضه اللؤلؤ، وأما الرواية الثالثة فهي في رواية شيبان عند أحمد، وفي أخرى له:

قال الملك الذي معي: أتدري ما هذا؟ هذا الكوثر الذي أعطاك ربك، فضرب بيده إلى أرضه، فأخرج من طينه المسك.

ولم يستحضر الحافظ ابن حجر هاتين الروايتين من المسند فعزا في الفتح الأولى منهما للبيهقي فقط!

الثانية: عن عبد الرحمن بن هاشم بن عتبة بن أبي وقاص عنه، قال:

لما جاء جبريل عليه السلام بالبراق إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فكأنها ضربت بذنبها، فقال لها جبرئيل: مه يا براق! فو الله إن ركبك مثله!

فسار رسول الله صلى الله عليه وسلم فإذا هو بعجوز ناء عن الطريق أي على جنب الطريق، قال أبو جعفر: ينبغي أن يقال: نائية، ولكن أسقط منها التأنيث، فقال: ما هذه يا جبرئيل؟ قال: سر يا محمد.

فسار ما شاء الله أن يسير، فإذا شيء يدعوه متنحيا عن الطريق يقول: هلم يا محمد! قال جبرئيل: سر يا محمد، فسار ما شاء الله أن يسير.

قال: ثم لقيه خلق من الخلائق، فقال أحدهم: السلام عليك يا أول! والسلام عليك يا آخر! والسلام عليك يا حاشر! فقال له جبرئيل: اردد السلام يا محمد! قال: فرد السلام.

ثم لقيه الثاني، فقال له مقالة الأول، ثم الثالث كذلك، حتى انتهى إلى بيت المقدس، فعرض عليه الماء واللبن والخمر، فتناول رسول الله صلى الله عليه وسلم اللبن، فقال له جبرئيل: أصبت يا محمد! الفطرة، ولو شربت الماء لغرقت وغرقت أمتك، ولو شربت الخمر لغويت وغوت أمتك.

ثم بعث له آدم فمن دونه من الأنبياء، فأمهم رسول الله صلى الله عليه وسلم تلك الليلة، ثم قال له جبرئيل: أما العجوز التي رأيت على جانب الطريق؛ فلم يبق من الدنيا إلا بقدر ما بقي من عمر تلك العجوز، وأما الذي أراد أن تميل إليه فذاك عدو الله إبليس، أراد أن تميل إليه، وأما الذين سلموا عليك فذاك إبراهيم وموسى وعيسى.

[أخرجه ابن جرير والبيهقي في الدلائل كما في تفسير ابن كثير، وقال: وفي بعض ألفاظه نكارة وغرابة]

قلت: وعلته عبد الرحمن بن هاشم هذا، فإني لم أجد من ترجمه، ومن طريقه أورده السيوطي في الخصائص برواية ابن مردويه أيضا في التفسير، والبيهقي.

الثالثة: عن يزيد بن أبي مالك، قال: حدثنا أنس بن مالك، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:

أتيت بدابة فوق الحمار ودون البغل، خطوها عند منتهى طرفها، فركبت ومعي جبريل عليه السلام فسرت فقال: انزل فصل، ففعلت، فقال: أتدري أين صليت؟ صليت بطيبة وإليها المهاجر، ثم قال: انزل فصل، فصليت، فقال: أتدري أين صليت؟ صليت بطور سيناء حيث كلم الله عز وجل موسى عليه السلام، ثم قال: انزل فصل، فنزلت فصليت، فقال: أتدري أين صليت؟ صليت ببيت لحم حيث ولد عيسى عليه السلام، ثم دخلت بيت المقدس فجمع لي الأنبياء عليهم السلام فقدمني جبريل حتى أممتهم، ثم صعد بي إلى السماء الدنيا..

قلت: فذكر السماوات السبع والأنبياء الذين فيها، ثم قال:

ثم صعد بي فوق سبع سماوات، فأتينا سدرة المنتهى، فغشيتني ضبابة فخررت ساجدا، فقيل لي: إني يوم خلقت السماوات والأرض فرضت عليك وعلى أمتك خمسين صلاة فقم بها أنت وأمتك، فرجعت إلى إبراهيم فلم يسألني عن شيء.

ثم أتيت على موسى فقال: كم فرض الله عليك وعلى أمتك؟ قلت: خمسين صلاة.

قلت: فذكر أمر موسى إياه بمراجعة ربه ليخفف عنه على نحو ما تقدم حتى ردت إلى خمس صلوات ثم قال:

قال: فارجع إلى ربك فاسأله التخفيف، فإنه فرض على بني إسرائيل صلاتين فما قاموا بهما، فرجعت إلى ربي عز وجل فسألته التخفيف، فقال: إني يوم خلقت السماوات والأرض فرضت عليك وعلى أمتك خمسين صلاة، فخمس بخمسين، فقم بها أنت وأمتك، فعرفت أنها من الله صرى، فرجعت إلى موسى عليه السلام فقال: ارجع، فعرفت أنها من الله تبارك وتعالى صرى، أي حتم، فلم أرجع. [أخرجه النسائي]

ويزيد - هو ابن عبد الرحمن بن أبي مالك الدمشقي - صدوق ربما وهم، يرويه عنه سعيد بن عبد العزيز - وهو التنوخي الدمشقي - وهو ثقة إمام، ولكنه اختلط في آخر عمره كما في التقريب، ولذلك قال ابن كثير في هذه الطريق: فيها غرابة ونكارة جدا.

وقد تابعه خالد بن يزيد بن أبي مالك عن أبيه عن أنس فذكر أوله إلى: «طرفها» وقال:

فلما بلغ بيت المقدس وبلغ المكان الذي يقال له: باب محمد صلى الله عليه وسلم أتى إلى الحجر الذي ثمة، فغمزه جبريل بإصبعه فنقبه ثم ربطها.

ثم صعد، فلما استويا في صرحة المسجد قال جبريل: يا محمد! هل سألت ربك أن يريك الحور العين؟ فقال: نعم، فقال: انطلق إلى أولئك النسوة فسلم عليهن، وهن جلوس عن يسار الصخرة، قال: فأتيتهن فسلمت عليهن فرددن السلام، فقلت: من أنتن؟ فقلن: نحن خيرات حسان، نساء قوم أبرار، نقوا فلم يدرنوا، وأقاموا فلم يظعنوا، وخلدوا فلم يموتوا، قال: ثم انصرفت فلم ألبث إلا يسيرا حتى اجتمع ناس كثير ثم أذن مؤذن وأقيمت الصلاة، قال: فقمنا صفوفا ننتظر من يؤمنا فأخذ بيدي جبريل عليه السلام فقدمني فصليت بهم، فلما انصرفت قال جبريل: يا محمد! أتدري من صلى خلفك؟ قال: قلت: لا، قال: صلى خلفك كل نبي بعثه الله عز وجل، قال: ثم أخذ بيدي جبريل فصعد بي إلى السماء.

قلت: فذكر عروجه إلى السماوات ولقاءه الأنبياء فيها بنحو ما سبق، ثم قال:

ثم انطلق بي على ظهر السماء السابعة حتى انتهى بي إلى نهر، عليه خيام اللؤلؤ والياقوت والزبرجد، وعليه طير خضر، أنعم طير رأيت، فقلت: يا جبريل! إن هذا الطير لناعم، قال: يا محمد! أتدري أي نهر هذا؟ قال: قلت: لا، قال: هذا الكوثر الذي أعطاك الله إياه، فإذا فيه آنية الذهب والفضة، يجري على رضراض من الياقوت والزمرد، ماؤه أشد بياضا من اللبن، قال: فأخذت من آنيته آنية من الذهب، فاغترفت من ذلك الماء فشربت، فإذا هو أحلى من العسل، وأشد رائحة من المسك.

ثم انطلق بي حتى انتهيت إلى الشجرة، فغشيتني سحابة فيها من كل لون، فرفضني جبريل، وخررت ساجدا لله عز وجل، فقال الله لي: «يا محمد! إني يوم خلقت السماوات والأرض...»

قلت: فذكر الحديث بنحو حديث ابن عبد العزيز إلى خمس صلوات، وأنهن خمس بخمسين ثم قال:

قال: ثم انحدر فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم لجبريل: ما لي لم آت أهل سماء إلا رحبوا بي وضحكوا لي غير رجل واحد، فسلمت عليه فرد علي السلام، ورحب بي ولم يضحك لي؟! قال: يا محمد! ذاك مالك، خازن جهنم، لم يضحك منذ خلق، ولو ضحك إلى أحد لضحك إليك.

قال: ثم ركب منصرفا فبينما هو في الطريق مر بعير لقريش تحمل طعاما، منها جمل عليه غرارتان؛ غرارة سوداء، وغرارة بيضاء، فلما حاذى بالعير نفرت منه واستدارت، وصرع ذلك البعير وانكسر، ثم إنه مضى فأصبح فأخبر عما كان، فلما سمع المشركون قوله أتوا أبا بكر فقالوا: يا أبا بكر! هل لك في صاحبك؟! يخبر أنه أتى في ليلته هذه مسيرة شهر ورجع في ليلته؟! فقال أبو بكر رضي الله عنه: إن كان قاله فقد صدق، وإنا لنصدقه فيما هو أبعد من هذا، لنصدقه على خبر السماء، فقال المشركون لرسول الله صلى الله عليه وسلم: ما علامة ما تقول؟

قال: مررت بعير لقريش، وهي في مكان كذا وكذا، فنفرت الإبل منا واستدارت، وفيها بعير عليه غرارتان: غرارة سوداء وغرارة بيضاء فصرع فانكسر، فلما قدمت العير سألوهم فأخبروهم الخبر على مثل ما حدثهم رسول الله صلى الله عليه وسلم ومن ذلك سمي أبو بكر الصديق.

وسألوه وقالوا: هل كان فيمن حضر معك موسى وعيسى؟ قال: نعم، قالوا: فصفهم لنا؟ قال: نعم، أما موسى فرجل آدم كأنه من رجال أزد عمان، وأما عيسى فرجل ربعة سبط تعلوه حمرة كأنما يتحادر من شعره الجمان.

[أخرجه ابن أبي حاتم كما في تفسير ابن كثير وقال: هذا سياق فيه غرائب عجيبة]

قلت: وآفته خالد بن يزيد فإنه ضعيف مع كونه فقيها، وقد اتهمه ابن معين كما في التقريب.

الرابعة: عن حميد عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

لما انتهيت إلى السدرة المنتهى فإذا نبقها مثل الجرار، وإذا ورقها مثل آذان الفيلة، فلما غشيها من أمر الله ما غشيها تحولت ياقوتا أو زمردا أو نحو ذلك.

[أخرجه أحمد، ثنا محمد بن أبي عدي عن حميد به]

قلت: وهذا إسناد ثلاثي صحيح على شرط الشيخين، وكذا رواه ابن أبي عاصم في السنة ٥٩١ بتحقيقي، والزيادتان له وابن جرير، وهذه الطريق مما فات على الحافظ ابن كثير، ثم السيوطي! ثم روى أحمد بإسناده المذكور عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

دخلت الجنة فإذا أنا بنهر حافتاه خيام اللؤلؤ، فضربت بيدي إلى ما يجري فيه الماء فإذا مسك أذفر، قلت: ما هذا يا جبريل؟ قال: هذا الكوثر الذي أعطاكه الله.

[ثم أخرجه من طريقين آخرين عن حميد به]

الخامسة: عن الزهري قال: أخبرني أنس بن مالك قال:

فرضت على النبي صلى الله عليه وسلم الصلوات ليلة أسري به خمسين، ثم نقصت حتى جعلت خمسا، ثم نودي: يا محمد! إنه لا يبدل القول لدي وإن لك بهذه الخمس خمسين.

[أخرجه أحمد، وإسناده صحيح على شرط الشيخين]

السادسة: عن سليمان التيمي، عن أنس بن مالك، عن بعض أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

مررت ليلة أسري بي على موسى، فرأيته قائما يصلي في قبره.

[أخرجه أحمد ومسلم، والنسائي في قيام الليل، والزيادة له في رواية، وكذا أحمد، والبغوي في شرح السنة، وهو عندهم في رواية مقرون مع رواية ثابت البناني وقد مضت]

تنبيه: وقد غمز في صحة الحديث الدكتور خليل الهراس رحمه الله في تعليقه على الخصائص الكبرى بقوله: وقد اضطربت رواية هذا الحديث عن أنس، فمرة يروى مرفوعا، ومرة موقوفا، ومرة يرويه أنس عن غيره من الصحابة، والله أعلم.

قلت: ومع اعترافي بعلم الدكتور وفضله رحمه الله أراني مضطرا إلى أن أقول: إن هذا الإعلال لا يمت بصلة إلى هذا العلم الشريف، فإن كون أنس يرويه، أو يروى عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم بدون واسطة تارة، وبالواسطة تارة، ليس بعلة عند أهل العلم بالحديث مطلقا، لأنه إن كان لم يسمعه من النبي صلى الله عليه وسلم وهو الظاهر، فهو مرسل صحابي، ومراسيل الصحابة حجة، والصحابي الذي حدثه وإن لم يسم فهو ثقة، لأن الصحابة كلهم عدول.

وأما أنه يروى مرة موقوفا فهو مجرد دعوى فإنه يشير بذلك إلى ما ذكره السيوطي عقب حديث مسلم من رواية أبي يعلى والبيهقي عن أنس قال: حدثني بعض أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم:

أن النبي صلى الله عليه وسلم ليلة أسري به مر على موسى وهو يصلي في قبره، قال: وذكر لي أنه حمل على البراق قال: فأوثقت الفرس، أو قال: الدابة، بالحلقة، فقال أبو بكر: صفها لي يا رسول الله! فقال: هي كذه وذه، قال: وكان أبو بكر قد رآها.

قلت: فلقوله في هذه الرواية: إن النبي صلى الله عليه وسلم ليلة أسري به مر... إلخ، توهم الدكتور أنه موقوف، وهذا أبعد ما يكون عن الصواب، لأنه مرفوع وإن لم يقل: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم لأنه يتحدث عنه صلى الله عليه وسلم كأحاديث المناهي والشمائل وغيرها، فهل يقول أحد عنها: إنها موقوفة؟!

السابعة والثامنة: عن راشد بن سعد وعبد الرحمن بن جبير، عن أنس بن مالك قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

لما عرج بي ربي عز وجل مررت بقوم، لهم أظفار من نحاس يخمشون وجوههم وصدورهم، فقلت: من هؤلاء يا جبريل؟ قال: هؤلاء الذين يأكلون لحوم الناس ويقعون في أعراضهم.

[أخرجه أحمد وغيره بسند صحيح، وهو مخرج في الصحيحة، وفيه الرد على من أعله بالإرسال]

التاسعة: عن علي بن زيد بن جدعان، عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

رأيت ليلة أسري بي رجالا تقرض شفاههم بمقاريض من نار، فقلت: يا جبريل! من هؤلاء؟ قال: هؤلاء خطباء من أمتك، يأمرون الناس بالبر وينسون أنفسهم وهم يتلون الكتاب أفلا يعقلون؟!.

[أخرجه أحمد، والبغوي في شرح السنة من طريق حماد بن سلمة عنه وقال البغوي: حديث حسن]

قلت: وهو كما قال أو أعلى فإن له طرقا أخرى بعضها جيد كما سيأتي، وابن جدعان ضعيف، لكنه قد توبع، فقد ذكره السيوطي في الخصائص من رواية ابن مردويه من طريق قتادة وسليمان التيمي وثمامة وعلي بن زيد عن أنس به، ولم يتكلم عليه بشيء كعادته، وأما الدكتور الهراس فعلق عليه بقوله: هذا ثابت عن أنس من طرق كثيرة، فقد رواه الإمام أحمد في مسنده... وعبد بن حميد في مسنده وتفسيره... وابن مردويه في تفسيره... عن حماد بن سلمة به عن علي بن زيد عن أنس، هذا خلاصة تخريجه وليس يخفى على البصير أن هذه الطرق إنما هي عن حماد بن سلمة، وليست عن أنس، فقوله: فقد رواه الإمام أحمد... إلخ بعد قوله: طرق كثيرة، خطأ ظاهر، وأما الطرق الكثيرة فهي في رواية ابن مردويه التي ذكرها السيوطي إن صح السند إليها، وما أظن ذلك، لا سيما والحافظ ابن كثير لم يذكر من رواية ابن مردويه إلا طريق ابن جدعان، لكنه ذكر ما يأتي وهي:

العاشرة: من روايته، وكذا ابن حبان في صحيحه؛ رقم ٣٥- موارد، وابن أبي حاتم من حديث هشام الدستوائي، عن المغيرة؛ يعني: ابن حبيب - ختن مالك بن دينار - عن مالك بن دينار، عن ثمامة عن أنس به.

قلت: وهذا إسناد جيد رجاله ثقات معروفون غير المغيرة هذا وقد روى عنه جمع من الثقات غير هشام، تراهم في الجرح، وذكره ابن حبان في الثقات، فالحديث بهذه الطريق صحيح، والحمد لله الذي بنعمته تتم الصالحات.

وقد أورده الهيثمي في مجمع الزوائد باللفظ المتقدم وقال: وفي رواية:

تقرض ألسنتهم بمقاريض من نار، أو قال: حديد، وفي رواية: أتيت على سماء الدنيا ليلة أسري بي، فرأيت فيها رجالا تقطع ألسنتهم وشفاههم..

فذكر نحوه، رواها كلها أبو يعلى، والبزار ببعضها، والطبراني في الأوسط، وأحد أسانيد أبي يعلى؛ رجاله رجال الصحيح، وفاته أن الرواية الأولى عند أحمد أيضا.

الحادية عشرة: رواه كثير بن سليم؛ سمعت أنس بن مالك يقول: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

ما مررت ليلة أسري بي بملأ إلا قالوا: يا محمد مر أمتك بالحجامة.

[أخرجه ابن ماجه؛ حدثنا جبارة بن المغلس، ثنا كثير به]

قلت: وهذا إسناد ضعيف لضعف جبارة وكثير، لكن له شواهد من حديث ابن عباس وابن مسعود يتقوى بها فانتظرها.

الثانية عشرة: عن سليمان بن المغيرة عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

عرج بي الملك قال: ثم انتهيت إلى السدرة، وأنا أعرف أنها سدرة، أعرف ورقها وثمرها قال: فلما غشيها من أمر الله ما غشيها تحولت حتى ما يستطيع أحد أن يصفها.

[أخرجه ابن جرير بسند صحيح على شرط البخاري]

٣- حديث أبي بن كعب

تقدم حديثه من رواية ابن شهاب، عن أنس عنه، وأنه وهم من بعض الرواة، تحرف عليه أبو ذر إلى أبي بن كعب، وأخرج ابن مردويه من طريق عبيد بن عمير، عن أبي بن كعب قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

لما أسري بي رأيت الجنة من درة بيضاء، قلت: يا جبرائيل! إنهم يسألوني عن الجنة؟ قال: فأخبرهم أن أرضها قيعان وترابها المسك.

ذكره السيوطي في الخصائص وسكت عليه كعادته! وعبيد بن عمير هو الليثي، تابعي ثقة، وإنما النظر فيمن دونه، ثم ذكره من رواية ابن مردويه أيضا من طريق قتادة عن مجاهد عن ابن عباس عن أبي بن كعب مرفوعا بلفظ:

ليلة أسري بي وجدت ريحا طيبة، فقلت: يا جبريل! ما هذه؟ قال: هذه الماشطة وزوجها وابنتها، بينا هي تمشط ابنة فرعون إذ سقط المشط من يدها، فقالت: تعس فرعون، فأخبرت أباها فقتلها.

وسكت عن إسناده أيضا، لكن له شاهد من حديث ابن عباس يتقوى به، وسيأتي تحت حديثه إن شاء الله تعالى.

٤- حديث بريدة بن الحصيب الأسلمي

يرويه أبو تميلة عن الزبير بن جنادة عن ابن بريدة عن أبيه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

لما كان ليلة أسري بي، قال: فأتى جبريل الصخرة التي ببيت المقدس، قال: فوضع أصبعه فيها فخرقها فشد بها البراق.

[أخرجه الترمذي وابن حبان، والحاكم، والبزار والسياق له وقال: لا نعلم رواه عن الزبير بن جنادة إلا أبو تميلة، ولا نعلم هذا الحديث إلا عن بريدة]

قلت: وقال الترمذي: حديث غريب؛ أي ضعيف، ولعل ذلك من أجل الزبير بن جنادة، فإنه لم يوثقه أحد غير ابن حبان، وتساهله في التوثيق معروف، وقال أبو حاتم: شيخ ليس بالمشهور، وكأنه لذلك قال الحافظ في التقريب: مقبول، وأما الذهبي فإنه قال في الميزان: ذكره ابن حبان في الثقات، وأخطأ من قال: فيه جهالة، ولولا أن ابن الجوزي ذكره لما ذكرته، وكأنه لذلك وافق الحاكم على قوله عقب الحديث: صحيح الإسناد وأبو تميلة والزبير مروزيان ثقتان! ولم تطمئن النفس لصحة هذا الحديث لعدم شهرة الزبير هذا، ولأنه خلاف ما تقدم في حديث ثابت عن أنس الصحيح بلفظ: فربطه بالحلقة التي يربط بها الأنبياء، وله بعض الشواهد كما سيأتي إن شاء الله تعالى، وتكلف الزرقاني في شرح المواهب اللدنية تبعا لأصله في الجمع بين الحديثين فلا داعي لذكره.

٥- حديث جابر بن عبد الله الأنصاري

يرويه ابن شهاب؛ حدثني أبو سلمة بن عبد الرحمن، سمعت جابر بن عبد الله رضي الله عنهما أنه سمع رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول:

لما كذبتني قريش حين أسري بي إلى بيت المقدس قمت في الحجر، فجلى الله لي بيت المقدس، فطفقت أخبرهم عن آياته وأنا أنظر إليه.

[أخرجه أحمد والبخاري ومسلم، والترمذي وصححه، والبغوي، والزيادة لأحمد]

وعلقها البخاري في رواية، وقال الحافظ: وصله الذهلي في الزهريات، وأخرجه قاسم بن ثابت في الدلائل من الطريق ذاته، ولفظه:

جاء ناس من قريش إلى أبي بكر فقالوا: هل لك في صاحبك، يزعم أنه أتى بيت المقدس ثم رجع إلى مكة في ليلة واحدة؟! قال أبو بكر: أو قال ذلك؟ قالوا: نعم، قال: لقد صدق.

وعزاه في مكان آخر للبيهقي في الدلائل أيضا بلفظ: قال نعم، إني أصدقه بأبعد من ذلك، أصدقه بخبر السماء، قال: فسمي بذلك الصديق.

وروى عبد الكريم الجزري عن عطاء عن جابر قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

ليلة أسري بي مررت على جبريل في الملأ الأعلى كالحلس البالي من خشية الله عز وجل.

[أخرجه ابن أبي عاصم في السنة ٦٢١- بتحقيقي، وغيره بإسناد جيد، وهو مخرج في الصحيحة، وعزاه السيوطي لابن مردويه، والطبراني في الأوسط، وصحح إسناده، وزاد في الدر فقال: وفي لفظ لابن مردويه: مررت على جبريل في السماء الرابعة، فإذا هو كأنه حلس بال من خشية الله]

٦- حديث حذيفة بن اليمان

يرويه عاصم بن بهدلة عن زر بن حبيش عن حذيفة بن اليمان أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:

أتيت بالبراق وهو دابة أبيض، طويل الظهر ممدودة هكذا، يضع حافره عند منتهى طرفه، فلم نزايل ظهره أنا وجبريل حتى أتيت بيت المقدس.

ففتحت لنا أبواب السماء ورأيت الجنة والنار ووعد الآخرة أجمع، ثم عادا عودهما على بدئهما.

قال حذيفة: ولم يصل في بيت المقدس، قال زر: فقلت له: بلى قد صلى، قال حذيفة: ما اسمك يا أصلع؟ فإني أعرف وجهك، ولا أعرف اسمك، فقلت: أنا زر بن حبيش، قال: وما يدريك أنه قد صلى؟

قال: فقلت: يقول الله عز وجل: ﴿سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾ قال: فهل تجده صلى؟ لو صلى لصليتم فيه كما تصلون، وفي رواية: لو صلى فيه لكتبت عليكم الصلاة فيه كما كتبت الصلاة في المسجد الحرام.

قال زر: وربط الدابة بالحلقة التي يربط بها الأنبياء عليهم السلام، قال حذيفة: أو كان يخاف أن تذهب منه وقد أتاه الله بها؟ وفي رواية: ثم ضحك حتى رأيت نواجذه قال: ويحدثون أنه ربطه لم؟ أيفر منه؟ وإنما سخره له عالم الغيب والشهادة.

[أخرجه أحمد والترمذي وابن حبان والحاكم، وصححوه، ووافقهم الذهبي، وإنما هو حسن فقط للخلاف المعروف في عاصم ابن بهدلة وهو في الصحيحة.

ورواه ابن أبي شيبة والنسائي وابن مردويه والبيهقي كما في الخصائص وابن جرير أيضا.

والنسائي إنما رواه في الكبرى، ولم تطبع بعد، ومنه أجزاء في ظاهرية دمشق، أحدها في التفسير، وفيه أخرجه كما في ابن كثير]

واعلم أن في حديث حذيفة هذا عبرة بالغة، وهي أن الصحابي قد يقول برأيه ما يخالف الواقع المروي عند غيره، من أجل ذلك كان من المتفق عليه بين العلماء أن المثبت مقدم على النافي، ومن حفظ حجة على من لم يحفظ، فنفي حذيفة رضي الله عنه لصلاته صلى الله عليه وسلم في بيت المقدس وربط البراق بالحلقة مما لا قيمة له مع إثبات غير ما واحد من الصحابة لذلك، وهو عمدة زر رحمه الله في معارضة حذيفة فيما نفاه، ولهذا قال ابن كثير: وهذا الذي قاله حذيفة رضي الله عنه وما أثبته غيره عن رسول الله صلى الله عليه وسلم من ربط الدابة بالحلقة ومن الصلاة ببيت المقدس، مما سبق وما سيأتي، مقدم على قوله.

٧- حديث شداد بن أوس

يرويه إسحاق بن إبراهيم بن العلاء بن الضحاك الزبيدي، حدثنا عمرو بن الحارث عن عبد الله بن سلام الأشعري عن محمد بن الوليد بن عامر الزبيدي، حدثنا الوليد بن عبد الرحمن بن جبير بن نفير، حدثنا شداد بن أوس، قال: قلنا يا رسول الله كيف أسري بك؟ قال:

صليت لأصحابي صلاة العتمة بمكة معتما، فأتاني جبريل عليه السلام بدابة أبيض، أو قال: بيضاء، فوق الحمار ودون البغل، فقال: اركب، فاستصعب علي، فرازها بأذنها، ثم حملني عليها، فانطلقت تهوي بنا يقع حافرها حيث انتهى طرفها، حتى بلغنا أرضا ذات نخل فأنزلني فقال: صل، فصليت، ثم ركبت فقال: أتدري أين صليت؟ قلت: الله أعلم، قال: صليت بيثرب، صليت بطيبة، فانطلقت تهوي بنا يقع حافرها عند منتهى طرفها، ثم بلغنا أرضا قال: انزل، ثم قال: صل، فصليت ثم ركبنا فقال: أتدري أين صليت؟ قلت: الله أعلم، قال: صليت بمدين عند شجرة موسى.

ثم انطلقت تهوي بنا يقع حافرها حيث أدرك طرفها، ثم بلغنا أرضا بدت لنا قصور فقال: انزل، فنزلت، فقال: صل، فصليت، ثم ركبنا فقال: أتدري أين صليت؟ قلت: الله أعلم، قال: صليت ببيت لحم حيث ولد عيسى المسيح بن مريم.

ثم انطلق بنا حتى دخلنا المدينة من بابها اليماني، فأتى قبلة المسجد، فربط فيه دابته، ودخلنا المسجد من باب تميل فيه الشمس والقمر، فصليت من المسجد حيث شاء الله.

وأخذني من العطش ما أخذني، فأتيت بإناءين؛ في أحدهما لبن، وفي الآخر عسل، أرسل إلي بهما جميعا، فعدلت بينهما، ثم هداني الله عز وجل، فأخذت اللبن فشربت حتى عرقت به جبيني، وبين يدي شيخ متكئ على مثواة له فقال: أخذ صاحبك الفطرة إنه ليهدى.

ثم انطلق بي حتى أتينا الوادي الذي في المدينة، فإذا جهنم تتكشف عن مثل الزرابي، قلت: يا رسول الله! كيف وجدتها؟ قال: وجدتها مثل الحمة السخنة.

ثم انصرف بي فمررنا بعير لقريش بمكان كذا وكذا، قد أضلوا بعيرا لهم، قد جمعه فلان، فسلمت عليهم، فقال بعضهم: هذا صوت محمد.

ثم أتيت أصحابي قبل الصبح بمكة، فأتاني أبو بكر فقال: يا رسول الله! أين كنت الليلة؟ فقد التمستك في مظانك؟ فقال: علمت أني أتيت بيت المقدس الليلة؟ فقال: يا رسول الله! إنه مسيرة شهر، فصفه لي، قال: ففتح لي صراط، كأني أنظر إليه، لا يسألني عن شيء إلا أنبأته به، فقال أبو بكر: أشهد أنك لرسول الله، فقال المشركون: انظروا إلى ابن أبي كبشة! يزعم أنه أتى بيت المقدس الليلة!

قال: فقال: إن من آية ما أقول لكم: أني مررت بعير لكم في مكان كذا وكذا، وقد أضلوا بعيرا لهم، فجمعه لهم فلان، وأن مسيرهم ينزلون بكذا ثم كذا، ويأتونكم يوم كذا وكذا، يقدمهم جمل آدم، عليه مسح أسود، وغرارتان سوداوان، فلما كان ذلك اليوم أشرف الناس ينظرون حين كان قريبا من نصف النهار حتى أقبلت العير، يقدمهم ذلك الجمل الذي وصفه رسول الله صلى الله عليه وسلم.

ذكره الحافظ ابن كثير من رواية ابن أبي حاتم في تفسيره، والبيهقي وقال: هذا إسناد صحيح، وروي ذلك مفرقا من أحاديث غيره، ونحن نذكر من ذلك إن شاء الله ما حضرنا.

قال ابن كثير: ثم ساق أحاديث كثيرة في الإسراء كالشاهد لهذا الحديث... ولا شك أن هذا الحديث مشتمل على أشياء، منها ما هو صحيح كما ذكره البيهقي، ومنها ما هو منكر كالصلاة في بيت لحم، وسؤال الصديق عن نعت بيت المقدس وغير ذلك، والله أعلم.

قلت: وفي تصحيح البيهقي لإسناده نظر عندي مع ما في متنه من النكارة، وذلك لأن مداره على إسحاق الزبيدي، وهو مختلف فيه، وبه أعله الهيثمي فقال: رواه البزار، والطبراني في الكبير، وفيه إسحاق بن إبراهيم بن العلاء، وثقه يحيى بن معين، وضعفه النسائي، وقال الحافظ في التقريب: صدوق يهم كثيرا، وأطلق محمد بن عوف أنه يكذب.

٨- حديث صهيب

يرويه ابن لهيعة بإسناده عنه قال:

لما عرض على رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة أسري به الماء ثم الخمر ثم اللبن أخذ اللبن، فقال له جبريل: أصبت الفطرة، وبه غُذيتْ كل دابة، ولو أخذت الخمر غويت وغوت أمتك، وكنت من أهل هذه، وأشار بيده إلى الوادي الذي فيه، وفي رواية: الذي يقال له وادي جهنم، فنظرت إليه فإذا هو نار تلتهب.

[أخرجه ابن مردويه والسياق له، والطبراني في الكبير، والرواية الأخرى له، وعزاه إليهما السيوطي في الخصائص، وسكت عنه كعادته، وأعله الهيثمي بابن لهيعة مشيرا إلى ضعفه، وذلك لأنه معروف بسوء حفظه]

٩- حديث عبد الرحمن بن قرط

يرويه مسكين بن ميمون، حدثني عروة بن رويم عن عبد الرحمن بن قرط، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:

أسري بي ليلة من المسجد الحرام، وكان بين المقام وزمزم؛ جبرائيل عن يمينه وميكائيل عن يساره، فطارا حتى بلغ السماوات العلا، فلما رجع قال: سمعت صوتا من السماوات العلا مع تسبيح وتكبير؛ سبحان رب السماوات العلا ذي المهابة سبحانه وتعالى.

[كذا أورده الذهبي في الميزان بإسناده إلى سعيد بن منصور، حدثنا مسكين هذا وقال: لا أعرفه وخبره منكر، ثم ساقه وقال: رواه أبو نعيم في عوالي سعيد وصححه.

وعزاه الهيثمي للطبراني في الكبير والأوسط، وأعله بمسكين، وقول الذهبي فيه، ومن طريقه أخرجه البخاري في التاريخ، وابن السكن كما في الإصابة، وعزاه السيوطي في الخصائص لسعيد بن منصور في سننه، والطبراني وابن مردويه، وأبي نعيم في المعرفة، وسكت عنه كما هي عادته، وأما محققه الدكتور الهراس فأعله بالإرسال فقال: عبد الرحمن بن قرط تابعي، فالحديث مرسل، وهذا وهم نشأ من ظنه أن عبد الرحمن هذا هو الذي روى عن حذيفة فهو التابعي، وإنما هو الثمالي الحمصي، وكان من أهل الصفة، وقد فرق بينهما في التهذيب وغيره، وفي ترجمة الأخير أورد الحديث في الإصابة،

وجملة القول؛ إن علة الحديث الجهالة وليس الإرسال، وسكت عنه ابن كثير!

١٠- حديث عبد الله بن عباس قلت: وله عنه طرق؛

الأولى: عن قابوس عن أبيه عن ابن عباس قال:

ليلة أسري بنبي الله صلى الله عليه وسلم ودخل الجنة فسمع من جانبها وجسا قال: يا جبريل! ما هذا؟ قال: هذا بلال المؤذن، فقال نبي الله صلى الله عليه وسلم حين جاء إلى الناس: قد أفلح بلال، رأيت له كذا وكذا.

قال: فلقيه موسى صلى الله عليه وسلم فرحب به وقال: مرحبا بالنبي الأمي، قال: فقال: وهو رجل آدم طويل، سبط شعره مع أذنيه، أو فوقهما، فقال: من هذا يا جبريل؟ قال: هذا موسى عليه السلام.

قال: فمضى فلقيه عيسى فرحب به وقال: من هذا يا جبريل؟ قال: هذا عيسى.

قال: فمضى فلقيه شيخ جليل مهيب، فرحب به وسلم عليه، وكلهم يسلم عليه قال: من هذا يا جبريل؟ قال: هذا أبوك إبراهيم.

قال: فنظر في النار، فإذا قوم يأكلون الجيف فقال: من هؤلاء يا جبريل؟ قال: هؤلاء الذي يأكلون لحوم الناس، ورأى رجلا أحمر أزرق، جعدا شعثا إذا رأيته قال: من هذا يا جبريل؟ قال: هذا عاقر الناقة.

قال: فلما دخل النبي صلى الله عليه وسلم المسجد الأقصى قام يصلي، فالتفت ثم التفت، فإذا النبيون أجمعون يصلون معه، فلما انصرف جيء بقدحين؛ أحدهما عن اليمين والآخر عن الشمال، في أحدهما لبن وفي الآخر عسل، فأخذ اللبن فشرب منه، فقال الذي كان معه القدح: أصبت الفطرة.

[أخرجه أحمد وغيره بسند قال فيه ابن كثير: صحيح، وتبعه السيوطي في الخصائص، وهو تساهل واضح، فإن قابوس، وهو ابن أبي ظبيان، فيه لين كما قال في التقريب]

الثانية: عن ثابت أبي زيد قال: ثنا هلال عن عكرمة عن ابن عباس قال:

أسري بالنبي صلى الله عليه وسلم إلى بيت المقدس، ثم جاء من ليلته فحدثهم بمسيره وبعلامة بيت المقدس وبعيرهم، فقال ناس: نحن نصدق محمدا بما يقول؟ فارتدوا كفارا، فضرب الله أعناقهم مع أبي جهل.

وقال أبو جهل: يخوفنا محمد بشجرة الزقوم؟ هاتوا تمرا وزبدا فتزقموا !!

ورأى الدجال في صورته، رؤيا عين، ليس رؤيا منام، وعيسى وموسى وإبراهيم صلوات الله عليهم، فسئل النبي صلى الله عليه وسلم عن الدجال فقال: فيلمانيا أقمر هجانا، إحدى عينيه قائمة، كأنها كوكب دري، كأن شعر رأسه أغصان شجرة.

ورأيت عيسى شابا أبيض، جعد الشعر، حديد البصر، مبطن الخلق.

ورأيت موسى أسحم آدم، كثير الشعر، وفي رواية: حسن الشعرة، شديد الخلق.

ونظرت إلى إبراهيم، فلا أنظر إلى إرب من آرابه إلا نظرت إليه مني كأنه صاحبكم.

فقال جبريل عليه السلام: سلم على مالك، فسلمت عليه.

[أخرجه أحمد، والزيادة في الرواية الأخرى له، وعزاه السيوطي لأبي يعلى أيضا وأبي نعيم وابن مردويه، وقال ابن كثير: ورواه النسائي من حديث أبي زيد ثابت بن يزيد عن هلال وهو ابن خباب، به وهو إسناد صحيح، كذا قال، وإنما هو حسن فقط، لأن ابن خباب فيه كلام.

وقال الهيثمي: رواه أحمد، ورجاله ثقات، إلا أن هلال بن خباب قال يحيى القطان: إنه تغير قبل موته، وقال يحيى بن معين: لم يتغير ولم يختلط، ثقة مأمون، ورواه أبو يعلى، قلت: فالإسناد حسن]

الثالثة: عن سفيان، حدثنا عمرو عن عكرمة عن ابن عباس

في قوله تعالى: ﴿وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ.. ٦٠﴿ (الإسراء) قال: هي رؤيا عين، أريها رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة أسري به إلى بيت المقدس، وليست رؤيا منام، قال: ﴾وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ﴾ هي شجرة الزقوم.

[أخرجه البخاري، وعنه البغوي في شرح السنة والترمذي وقال: حديث حسن صحيح، وابن جرير، واستدركه الحاكم فوهم هو والذهبي! ورواه الطبراني في الكبير]

الرابعة: عن قتادة عن أبي العالية، حدثنا ابن عم نبيكم، يعني ابن عباس رضي الله عنهما، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال:

رأيت ليلة أسري بي موسى بن عمران عليه السلام رجلا آدم طوالا جعدا، كأنه من رجال شنوءة.

ورأيت عيسى رجلا مربوع الخلق إلى الحمرة والبياض، سبط الرأس.

ورأيت مالكا خازن النار والدجال.

في آيات أراهن الله إياه ﴿فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ... ٢٣﴾ (السجدة) إنه قد رأى موسى ولقي موسى ليلة أسري به.

[أخرجه البخاري والسياق له، ومسلم والزيادة الأولى له، وأحمد، وابن جرير والزيادة الأخرى له، وهي عند مسلم من تفسير قتادة غير مسندة إلى ابن عباس، وكذلك هي عند البيهقي كما في تفسير ابن كثير وزاد: ﴿وَجَعَلْنَاهُ هُدىً لِبَنِي إِسْرائيلَ﴾ قال: جعل الله موسى هدى لبني إسرائيل، وهو رواية لابن جرير]

الخامسة: عن حماد بن سلمة عن عطاء بن السائب عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

لما كانت الليلة التي أسري بي فيها أتت علي رائحة طيبة فقلت: يا جبريل! ما هذه الرائحة الطيبة؟ فقال: هذه رائحة ماشطة ابنة فرعون وأولادها، قال: قلت: ما شأنها؟

قال: بينا هي تمشط ابنة فرعون ذات يوم إذ سقطت المدرى من يدها فقالت: بسم الله، فقالت لها ابنة فرعون: أبي؟ قالت: لا، ولكن ربي ورب أبيك الله، قالت: أخبره بذلك؟ قالت: نعم، فأخبرته، فدعاها فقال: يا فلانة وإن لك ربا غيري؟ قالت: نعم ربي وربك الله، فأمر ببقرة من نحاس فأحميت ثم أمر بها أن تلقى هي وأولادها فيها، قالت له: إن لي إليك حاجة، قال: وما حاجتك؟ قالت: أحب أن تجمع عظامي وعظام ولدي في ثوب واحد وتدفننا، قال: ذلك لك لما لك علينا من الحق، قال: فأمر بأولادها فألقوا بين يديها واحدا واحدا إلى أن انتهى ذلك إلى صبي لها يرضع، وكأنها تقاعست من أجله، قال: يا أمه! اقتحمي فإن عذاب الدنيا أهون من عذاب الآخرة، فاقتحمت.

قال: قال ابن عباس: تكلم أربعة صغار؛ عيسى ابن مريم عليه السلام وصاحب جريج وشاهد يوسف وابن ماشطة فرعون.

[أخرجه أحمد وابن حبان والطبراني وغيرهم، وفيه ضعف لاختلاط عطاء بن السائب، وما قيل من سماع حماد منه قبل اختلاطه، فقد قيل أيضا إنه سمع منه بعد الاختلاط، كما هو مبين في التهذيب والأحاديث الضعيفة، فقول السيوطي في الخصائص: سنده صحيح مردود، ونحوه قول ابن كثير: إسناده لا بأس به]

السادسة: عن عوف عن زرارة بن أبي أوفى عن ابن عباس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

لما كان ليلة أسري بي، وأصبحت بمكة، فظعت بأمري، وعرفت أن الناس مكذبي، فقعد معتزلا حزينا، فمر به عدو الله أبو جهل، فجاء حتى جلس إليه، فقال له كالمستهزئ: هل كان من شيء؟ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: نعم، قال: ما هو؟ قال: إنه أسري بي الليلة، قال: إلى أين؟ قال: إلى بيت المقدس، قال: ثم أصبحت بين ظهرانينا؟ قال: نعم.

قال: فلم ير أنه يكذبه مخافة أن يجحده الحديث إذا دعا قومه إليه، قال: أرأيت إن دعوت قومك تحدثهم ما حدثتني؟ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: نعم.

فقال: هيا معشر بني كعب بن لؤي! حتى قال: فانتفضت إليه المجالس وجاؤوا حتى جلسوا إليهما، قال: حدث قومك بما حدثتني، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: إني أسري بي الليلة، قالوا: إلى أين؟ قال: إلى بيت المقدس، قالوا: ثم أصبحت بين ظهرانينا؟! قال: نعم.

قال: فمن بين مصفق ومن بين واضع يده على رأسه متعجبا للكذب زعم! قالوا: وهل تستطيع أن تنعت لنا المسجد؟ وفي القوم من قد سافر إلى ذلك البلد ورأى المسجد.

فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: فذهبت أنعت فما زلت أنعت حتى التبس علي بعض النعت، قال: فجيء بالمسجد وأنا أنظر حتى وضع دون دار عقال، أو عقيل، فنعته وأنا أنظر إليه، قال: وكان مع هذا نعت لم أحفظه، قال: فقال القوم: أما النعت فو الله لقد أصاب.

[أخرجه أحمد والطبراني وسنده صحيح، وعزاه السيوطي في الخصائص لابن أبي شيبة أيضا والنسائي والبزار وأبي نعيم بسند صحيح، وحسنه الحافظ في الفتح]

السابعة: عن عبثر بن القاسم عن حصين، وهو ابن عبد الرحمن، عن سعيد بن جبير عن ابن عباس قال:

لما أسري بالنبي صلى الله عليه وسلم جعل يمر بالنبي والنبيين ومعهم القوم، والنبي والنبيين ومعهم الرهط، والنبي والنبيين وليس معهم أحد، حتى مر بسواد عظيم فقلت: من هذا؟ قيل: موسى وقومه، ولكن ارفع رأسك وانظر، قال: فإذا هو سواد عظيم قد سد الأفق من ذا الجانب ومن ذا الجانب، فقيل: هؤلاء أمتك، وسوى هؤلاء من أمتك سبعون ألفا يدخلون الجنة بغير حساب، فدخل ولم يسألوه ولم يفسر لهم، فقالوا: نحن هم، وقال قائلون: هم أبناء الذين ولدوا على الفطرة والإسلام، فخرج النبي صلى الله عليه وسلم فقال: هم الذين لا يكتوون ولا يسترقون ولا يتطيرون وعلى ربهم يتوكلون، فقام عكاشة بن محصن فقال: أنا منهم يا رسول الله؟ قال: نعم، ثم جاءه آخر فقال: أنا منهم؟ فقال: سبقك بها عكاشة.

[أخرجه الترمذي، حدثنا أبو حصين عبد الله بن أحمد بن يونس، أخبرنا عبثر بن القاسم.. وقال: هذا حديث حسن صحيح]

قلت: وهذا إسناد صحيح، رجاله ثقات، رجال الشيخين غير أبي حصين هذا، وهو ثقة، إلا أنه يبدو أنه وهم هو أو شيخه عبثر في ذكر الإسراء في هذا الحديث، فقد رواه جمع من الثقات عن حصين بن عبد الرحمن به دون الإسراء، أخرجه البخاري ومسلم وأحمد.

وقد أشار الحافظ إلى شذوذ هذه الزيادة، فقد ذكره بها من رواية الترمذي والنسائي ثم قال: فإن كان ذلك محفوظا كانت فيه قوة لمن ذهب إلى تعدد الإسراء، وأنه وقع بالمدينة أيضا غير الذي وقع بمكة، فقد وقع عند أحمد والبزار بسند صحيح قال:

أكرينا الحديث عند رسول الله صلى الله عليه وسلم ذات ليلة، ثم غدونا إليه فقال: عرضت علي الأنبياء الليلة بأممها، فجعل النبي يمر ومعه الثلاثة، والنبي ومعه العصابة... فذكر الحديث.

قلت: الحديث عند أحمد من حديث عبد الله بن مسعود، وليس من حديث ابن عباس، كما يوهمه صنيع الحافظ رحمه الله بذكره إياه تحت حديث ابن عباس وفي شرحه دون أن يصرح بأنه لابن مسعود، وهو من رواية الحسن عن عمران عنه، والحسن - وهو البصري - مدلس، لكن قد قرن به أحمد - في رواية - العلاء بن زياد، وهو ثقة، فصح به الإسناد، والحمد لله، وقد رواه الطيالسي في مسنده، وأحمد أيضا من طريق حماد بن سلمة عن عاصم ابن بهدلة عن زر بن حبيش عن عبد الله بن مسعود مرفوعا بلفظ: عرضت علي، وفي لفظ: أريت الأمم بالموسم... الحديث نحوه مختصرا.

قلت: وإسناده حسن، وهو صريح أن العرض لم يكن ليلة الإسراء، وإنما في موسم الحج، والجمع الذي ذهب إليه الحافظ جيد لو كانت تلك الزيادة محفوظة، أما وهي شاذة فلا داعي حينئذ للجمع، والله أعلم.

ثم إن الحافظ السيوطي قد أبعد النجعة، فعزا حديث الباب لابن مردويه فقط! فانظر الخصائص.

الثامنة: عن شريك عن أبي علوان عبد الله بن عصم عن ابن عباس قال:

فرض الله عز وجل على نبيه صلى الله عليه وسلم الصلاة خمسين صلاة، فسأل الله عز وجل فجعلها خمس صلوات.

[أخرجه أحمد وابن ماجه، وإسناده حسن في الشواهد]

التاسعة: عن عباد بن منصور عن عكرمة عن ابن عباس عن النبي صلى الله عليه وسلم قال:

ما مررت بملأ من الملائكة ليلة أسري بي إلا قالوا: عليك بالحجامة يا محمد!

[أخرجه أحمد والترمذي وابن ماجه، وصححه الحاكم والذهبي! ولا وجه له لضعف عباد إلا بالنظر لشواهده، وقد تقدم أحدها من حديث أنس، ويأتي آخر من حديث ابن مسعود، وقد تكلمت عليها في الصحيحة ومشكاة المصابيح.

١١- حديث عبد الله بن عمر

يرويه طلحة بن زيد بسنده عن ابن عمر:

أن النبي صلى الله عليه وسلم لما أسري به إلى السماء أوحى الله إليه بالأذان، فنزل به فعلمه جبريل.

[أخرجه الطبراني في الأوسط كما في مجمع الزوائد، وقال: وفيه طلحة بن زيد ونسب إلى الوضع]

١٢- حديث عبد الله بن مسعود، وله طرق:

الأولى: عن مالك بن مغول عن الزبير بن عدي عن طلحة عن مرة عن عبد الله قال:

لما أسري برسول الله صلى الله عليه وسلم انتهي به إلى سدرة المنتهى، وهي في السماء السادسة، إليها ينتهي ما يعرج به من الأرض فيقبض منها، وإليها ينتهي ما يهبط به من فوقها فيقبض منها، قال: ﴿إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى ١٦﴾ (النجم) قال: فراش من ذهب، قال: فأعطي رسول الله صلى الله عليه وسلم ثلاثا: أعطي الصلوات الخمس، وأعطي خواتيم سورة البقرة، وغفر لمن لم يشرك بالله من أمته شيئا المقحمات.

[أخرجه مسلم وأحمد وابن جرير، والبغوي في شرح السنة]

وعن سفيان عن قيس بن وهب عن مرة عن ابن مسعود:

﴿وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى﴾قال: جبريل في وبر رجليه كالدر مثل القطر على البقل.

[أخرجه ابن جرير من طريقين عن سفيان به. قلت: وإسناده صحيح على شرط مسلم]

الثانية: عن قتادة بن عبد الله التيمي، حدثنا أبو ظبيان الجنبي قال:

كنا جلوسا عند أبي عبيدة بن عبد الله - يعني ابن مسعود - ومحمد بن سعد بن أبي وقاص، وهما جالسان، فقال محمد بن سعد لأبي عبيدة: حدثنا عن أبيك ليلة أسري بمحمد صلى الله عليه وسلم، فقال أبو عبيدة: لا، بل حدثنا أنت عن أبيك، فقال محمد: لو سألتني قبل أن أسألك لفعلت، قال: أبو عبيدة يحدث، يعني عن أبيه كما سئل قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

أتاني جبريل عليه السلام بدابة فوق الحمار ودون البغل، فحملني عليه، ثم انطلق يهوي بنا، كلما صعد عقبة استوت رجلاه كذلك مع يديه، وإذا هبط استوت يداه مع رجليه، حتى مررنا برجل طوال سبط، كأنه من رجال أزد شنوءة، فيرفع صوته يقول: أكرمته وفضلته.

قال: فدفعنا إليه فسلمنا عليه فرد السلام فقال: من هذا معك يا جبريل؟ قال: هذا أحمد، قال: مرحبا بالنبي الأمي العربي الذي بلغ رسالة ربه ونصح لأمته، قال: ثم اندفعنا فقلت: من هذا يا جبريل؟ قال: هذا موسى بن عمران، قال: قلت: ومن يعاتب؟ قال: يعاتب ربه فيك، قلت: ويرفع صوته على ربه؟! قال: إن الله قد عرف له حدته!

قال: ثم اندفعنا حتى مررنا بشجرة كأن ثمرها السرح، تحتها شيخ وعياله، قال: فقال لي: اعمد إلى أبيك إبراهيم، فدفعنا إليه فسلمنا عليه فرد السلام، فقال إبراهيم: من هذا معك يا جبريل؟ قال: هذا ابنك أحمد، قال: فقال: مرحبا بالنبي الأمي الذي بلغ رسالة ربه ونصح لأمته، يا بني! إنك لاق ربك الليلة، وإن أمتك آخر الأمم وأضعفها، فإن استطعت أن تكون حاجتك أو جلها في أمتك فافعل.

قال: ثم اندفعنا حتى انتهينا إلى المسجد الأقصى، فنزلت فربطت الدابة في الحلقة التي في باب المسجد التي كانت الأنبياء تربط بها، ثم دخلت المسجد، فعرفت النبيين من بين قائم وراكع وساجد.

قال: ثم أتيت بكأسين من عسل ولبن، فأخذت اللبن فشربت، فضرب جبريل عليه السلام منكبي وقال: أصبت الفطرة ورب محمد! قال: ثم أقيمت الصلاة فأممتهم، ثم انصرفنا فأقبلنا.

[رواه الحسن بن عرفة في جزئه المشهور، حدثنا مروان بن معاوية عن قتادة بن عبد الله التيمي..كما في تفسير ابن كثير وقال: إسناد غريب، ولم يخرجوه، فيه من الغرائب؛ سؤال الأنبياء عنه عليه السلام ابتداء، ثم سؤاله عنهم بعد انصرافه، والمشهور في الصحاح كما تقدم أن جبريل كان يعلمه بهم أولا ليسلم عليهم سلام معرفة، وفيه أنه اجتمع بالأنبياء عليهم السلام قبل دخوله المسجد الأقصى، والصحيح أنه إنما اجتمع بهم في السماوات، ثم نزل إلى بيت المقدس ثانيا وهم معه، وصلى بهم فيه، ثم إنه ركب البراق وكر راجعا إلى مكة، والله أعلم.

قلت: ولإسناده علتان؛

الأولى: الانقطاع بين أبي عبيدة بن عبد الله بن مسعود وأبيه، فإنه لم يسمع منه.

والأخرى: جهالة قتادة بن عبد الله التيمي، فقد أورده ابن أبي حاتم، ولم يذكر فيه جرحا ولا تعديلا، وهو قتادة بن عبد الله بن أبي قتادة الأنصاري، وأبوه ثقة من رجال الشيخين، وقد ذكر الحافظ في ترجمته ابنه هذا في الرواة عنه، والله أعلم.

الثالثة: عن موثر بن عفازة عن ابن مسعود عن النبي صلى الله عليه وسلم قال:

لقيت ليلة أسري بي إبراهيم وموسى وعيسى، قال: فتذاكروا أمر الساعة فردوا أمرهم إلى إبراهيم فقال: لا علم لي بها، فردوا الأمر إلى عيسى فقال: أما وجبتها فلا يعلمها أحد إلا الله، ذلك وفيما عهد إلي ربي عز وجل أن الدجال خارج، قال: ومعي قضيبان، فإذا رآني ذاب كما يذوب الرصاص، قال: فيهلكه الله، حتى إن الحجر والشجر يقول: يا مسلم! إن تحتي كافرا فاقتله، قال: فيهلكهم الله، ثم يرجع الناس إلى بلادهم وأوطانهم.

قال: فعند ذلك يخرج ﴿يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ ٩٦﴾ (الأنبياء) فيطؤون بلادهم، لا يأتون على شيء إلا أهلكوه، ولا يمرون على ماء إلا شربوه، ثم يرجع الناس إلي فيشكونهم، فأدعو الله عليهم فيهلكهم الله ويميتهم حتى تجوى من نتن ريحهم، قال: فينزل الله عز وجل المطر فتجرف أجسادهم حتى يقذفهم في البحر، ثم تنسف الجبال وتمد الأرض مد الأديم.

قال: ففيما عهد إلي ربي عز وجل أن ذلك إذا كان كذلك فإن الساعة كالحامل المتم التي لا يدري أهلها متى تفجأهم بولادها ليلا أونهارا.

[أخرجه أحمد وابن ماجه والحاكم وغيرهم، وقال الحاكم: صحيح الإسناد، ووافقه الذهبي! وفيه نظر بينته في الضعيفة]

الرابعة: عن حماد بن سلمة، ثنا أبو حمزة عن إبراهيم عن علقمة عن عبد الله بن مسعود رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:

أتيت بالبراق، فركبت خلف جبريل عليه السلام، فسار بنا، إذا ارتفع ارتفعت رجلاه وإذا هبط ارتفعت يداه، قال: فسار بنا في أرض غمة منتنة، حتى أفضينا إلى أرض فيحاء طيبة فقلت: يا جبريل! إنا كنا نسير في أرض غمة منتنة، ثم أفضينا إلى أرض فيحاء طيبة؟ قال: تلك أرض النار وهذه أرض الجنة.

قال: فأتيت على رجل قائم يصلي فقال: من هذا معك يا جبريل؟ قال: هذا أخوك محمد، فرحب بي ودعا لي بالبركة وقال: سل لأمتك اليسر، فقلت: من هذا يا جبريل؟ فقال: هذا أخوك عيسى بن مريم عليه الصلاة والسلام.

قال: فسرنا فسمعت صوتا وتذمرا، فأتينا على رجل فقال: من هذا يا جبريل؟ قال: هذا أخوك محمد، فرحب بي ودعا لي بالبركة وقال: سل لأمتك اليسر، فقلت: من هذا يا جبريل؟ فقال: هذا أخوك موسى، قلت: على من كان تذمره وصوته؟ قال: على ربه، قلت: على ربه؟! قال: نعم، قد عرف ذلك من حدته، قال: ثم سرنا فرأينا مصابيح وضوءا، قال: قلت: ما هذا يا جبريل؟ قال: هذه شجرة أبيك إبراهيم عليه الصلاة والسلام، أتدنو منها؟ قلت: نعم، فدنونا، فرحب بي ودعا لي بالبركة.

ثم مضينا حتى أتينا بيت المقدس، فربطت الدابة بالحلقة التي يربط بها الأنبياء، ثم دخلت المسجد، فنشرت لي الأنبياء؛ من سمى الله عز وجل منهم، ومن لم يسم، فصليت بهم إلا هؤلاء النفر الثلاثة؛ إبراهيم وموسى وعيسى عليهم الصلاة والسلام.

[أخرجه الحاكم وقال: هذا حديث تفرد به أبو حمزة ميمون الأعور، وقد اختلفت أقوال أئمتنا فيه، وقد أتى بزيادات لم يخرجها الشيخان، وتعقبه الذهبي بقوله: قلت: ضعفه أحمد وغيره]

قلت: لكن قال الهيثمي: رواه البزار وأبو يعلى، والطبراني في الكبير، ورجاله رجال الصحيح.

وظاهره أنه عندهم من غير طريق أبي حمزة هذا، فإنه ليس من رجال الصحيح، وجزم في التقريب أنه ضعيف فليراجع، وعزاه السيوطي في الخصائص للبزار وأبي يعلى والحارث بن أبي أسامة والطبراني وأبي نعيم وابن عساكر من طريق علقمة، وسكت عنه كعادته، وكذلك فعل في الدر المنثور.

ثم رجعت إلى الطبراني الكبير وكشف الأستار عن زوائد البزار، فوجدت الحديث عندهما من طريق حماد بن سلمة به، فتبينت أن الهيثمي وهم في قوله المتقدم.

وروى الأعمش عن إبراهيم عن علقمة عن عبد الله بن مسعود رضي الله عنه:

﴿لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى﴾ قال: رأى رفرفا أخضر قد سد الأفق.

[أخرجه البخاري والطيالسي وابن جرير والطبراني في الكبير]

الخامسة: عن عبد الرحمن بن إسحاق عن القاسم بن عبد الرحمن عن أبيه عن ابن مسعود قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

لقيت إبراهيم ليلة أسري بي فقال: يا محمد أقرئ أمتك مني السلام، وأخبرهم أن الجنة طيبة التربة، عذبة الماء، وأنها قيعان، وأن غراسها سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر.

[أخرجه الترمذي وقال: حديث حسن غريب من هذا الوجه]

قلت: وعبد الرحمن بن إسحاق هذا هو أبو شيبة الواسطي، وهو ضعيف اتفاقا، فلعل تحسين الترمذي لحديثه إنما هو لأن له شواهد تقويه، وقد ذكرت له شاهدين في الصحيحة، وأحدهما يأتي قريبا.

تنبيه: عزا السيوطي الحديث في الخصائص لابن مردويه أيضا بزيادة في آخر الحديث: ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم، وزاد في تخريجه في الدر المنثور الطبراني مع الزيادة دون قوله: العلي العظيم، وهو كذلك في المعجم الكبير.

السادسة: عن سليمان الشيباني، سمع زر بن حبيش عن عبد الله قال: ﴿لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى ١٨﴾ (النجم) قال: رأى جبريل في صورته، له ستمائة جناح.

[أخرجه مسلم والطبراني]

وفي رواية لمسلم: ذكر قوله تعالى: ﴿مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى ١١﴿ (النجم) مكان الآية المتقدمة، وفي ثالثة له، والبخاري، والترمذي وصححه، من طريق الشيباني قال: سألت زر بن حبيش عن قول الله تعالى: ﴾فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى ٩﴾ (النجم) قال: أخبرني ابن مسعود به... وهي رواية لابن جرير وأحمد.

وفي رواية له وابن جرير عن حماد بن سلمة عن عاصم بن بهدلة عن زر عن ابن مسعود أنه قال في هذه الآية: ﴿وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى ١٣﴾ (النجم) : قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

رأيت جبريل عند سدرة المنتهى، عليه ستمائة جناح، ينتثر من ريشه التهاويل؛ الدر والياقوت.

قلت: وإسناده حسن، وعزاه السيوطي في الخصائص للبيهقي وأبي نعيم فقط!

السابعة: عن أبي وائل عن عبد الله عن النبي صلى الله عليه وسلم قال:

رأيت جبريل عليه السلام، له ستمائة جناح.

[أخرجه الطبراني بسند جيد]

الثامنة: عن الحسين بن واقد، حدثني عاصم بن بهدلة قال: سمعت شقيق ابن سلمة يقول: سمعت ابن مسعود يقول: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:

رأيت جبريل عند سدرة المنتهى، وله ستمائة جناح.

قال: سألت عاصما عن الأجنحة؟ فأبى أن يخبرني قال: فأخبرني بعض أصحابه: أن الجناح ما بين المشرق والمغرب.

أخرجه أحمد، قلت: وإسناده حسن أيضا، وتابعه شريك عن عاصم به، ولفظه:

رأى رسول الله صلى الله عليه وسلم جبريل في صورته، وله ستمائة جناح، كل جناح منها قد سد الأفق، يسقط من جناحه - من التهاويل والدر والياقوت - ما الله به عليم.

[أخرجه أحمد أيضا وشريك سيء الحفظ وقوله: كل جناح منها قد سد الأفق، منكر عندي، والله أعلم]

التاسعة: عن إسحاق بن أبي الكهتلة عن ابن مسعود أنه قال:

إن محمدا لم ير جبريل في صورته إلا مرتين، أما مرة فإنه سأله أن يريه نفسه في صورته، فأراه صورته فسد الأفق، وأما الأخرى فإنه صعد معه حين صعد به، وقوله: ﴿وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَى، ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى، فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى، فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى﴿ قال: فلما أحس جبريل ربه عاد في صورته وسجد، فقوله: ﴾وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى، عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى، عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى، إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى، مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى، لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى﴾ قال: خلق جبريل عليه السلام.

[أخرجه أحمد والطبراني، وإسناده حسن، رجاله كلهم ثقات معروفون غير إسحاق هذا، وقد روى عنه ثقتان، وذكره ابن حبان في الثقات]

العاشرة: عن إسرائيل عن أبي إسحاق عن عبد الرحمن بن يزيد عن عبد الله في قوله:

﴿مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى﴾ قال: رأى رسول الله صلى الله عليه وسلم جبريل في حلة من رفرف، قد ملأ ما بين السماء والأرض.

[أخرجه أحمد، والترمذي وقال: حديث حسن صحيح، والحاكم وقال: صحيح على شرط الشيخين، ووافقه الذهبي، ورواه الطيالسي عن قيس، وابن جرير عن سفيان، كلاهما عن أبي إسحاق به]

١٣- حديث علي

يرويه زياد بن المنذر عن محمد بن علي بن الحسين عن أبيه عن جده عن علي:

لما أراد الله تبارك وتعالى أن يعلم رسوله الأذان أتاه جبريل بدابة يقال لها البراق، فذهب يركبها فاستصعبت، فقال لها جبريل: اسكني، فوا الله ما ركبك عبد أكرم على الله من محمد صلى الله عليه وسلم، قال: فركبها حتى انتهى إلى الحجاب الذي يلي الرحمن تبارك وتعالى.

قال: فبينما هو كذلك إذ خرج ملك من الحجاب فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: يا جبريل! من هذا؟ فقال: والذي بعثك بالحق إني لأقرب الخلق مكانا، وإن هذا الملك ما رأيته قط منذ خلقت قبل ساعتي هذه، فقال الملك: الله أكبر، الله أكبر، قال: فقيل له من وراء الحجاب: صدق عبدي أنا أكبر أنا أكبر، ثم قال الملك: أشهد أن لا إله إلا الله، قال: فقيل له من وراء الحجاب: صدق عبدي لا إله إلا أنا، قال: فقال الملك: أشهد أن محمدا رسول الله، قال: فقيل من وراء الحجاب: صدق عبدي أنا أرسلت محمدا، قال الملك: حي على الصلاة، حي على الفلاح، قد قامت الصلاة، ثم قال: الله أكبر، الله أكبر، قال: فقيل له من وراء الحجاب: صدق عبدي أنا أكبر، أنا أكبر، ثم قال: لا إله إلا الله، قال: فقيل من وراء الحجاب: صدق عبدي، لا إله إلا أنا.

قال: ثم أخذ الملك بيد محمد صلى الله عليه وسلم فقدمه، فأم أهل السماء، فيهم آدم ونوح، قال أبو جعفر محمد بن علي: فيومئذ أكمل الله لمحمد صلى الله عليه وسلم الشرف على أهل السماوات والأرض.

[أخرجه البزار - كشف الأستار، وقال: لا نعلمه يروى عن علي بهذا اللفظ إلا بهذا الإسناد، وزياد ابن المنذر شيعي، روى عنه مروان بن معاوية وغيره]

قلت: قال في المجمع: وهو مجمع على ضعفه، وفي التقريب: رافضي، كذبه يحيى بن معين، فالحديث ضعيف جدا، وعلامات الوضع عليه ظاهرة.

١٤- حديث عمر بن الخطاب

عن أبي سنان عن عبيد بن آدم وأبي مريم وأبي شعيب،

أن عمر بن الخطاب رضي الله عنه كان بالجابية، فذكر فتح بيت المقدس قال: فقال أبو سلمة: فحدثني أبو سنان عن عبيد بن آدم قال: سمعت عمر بن الخطاب يقول لكعب: أين ترى أن أصلي؟ قال: إن أخذت عني صليت خلف الصخرة فكانت القدس كلها بين يديك، فقال عمر رضي الله عنه: ضاهيت اليهودية! لا، ولكن أصلي حيث صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم، فتقدم إلى القبلة فصلى، ثم جاء فبسط رداءه، فكنس الكناسة في ردائه، وكنس الناس.

[أخرجه أحمد، ثنا أسود بن عامر، ثنا حماد بن سلمة عن أبي سنان...، قلت: وهذا إسناد ضعيف، أبو سنان هذا هو عيسى بن سنان القسملي، وهو لين الحديث، وعبيد بن آدم لم يذكروا له راويا غير أبي سنان، ومع ذلك أورده ابن حبان في الثقات بناء على قاعدته في توثيق المجهولين!]

١٥- حديث مالك بن صعصعة؛ تقدم في حديث أنس.

١٦- حديث أبي أيوب الأنصاري

يرويه أبو صخر أن عبد الله بن عبد الرحمن بن عبد الله بن عمر أخبره عن سالم بن عبد الله، أخبرني أبو أيوب الأنصاري:

أن رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة أسري به مر على إبراهيم فقال: من معك يا جبريل؟ قال: هذا محمد، فقال له إبراهيم: مر أمتك فليكثروا من غراس الجنة، فإن تربتها طيبة، وأرضها واسعة، قال: وما غراس الجنة؟ قال: لا حول ولا قوة إلا بالله.

[أخرجه أحمد وابن جرير، والطبراني في الكبير، إلا أنهما قالا: عبد الله بن عبد الرحمن مولى سالم بن عبد الله حدثه عن سالم بن محمد بن كعب القرظي! وهذا اختلاف شديد، ولعله من أبي صخر، واسمه حميد ابن زياد، فإنه كان يهم كما في التقريب، وشيخه عبد الله هذا أورده ابن حجر في التعجيل - حسبما ورد في المسند - ولم يزد على قوله: ذكره ابن حبان في الثقات، وأورده ابن أبي حاتم في الجرح والتعديل - حسبما جاء في رواية ابن جرير - إلا أنه قال: روى عن سالم ومحمد بن كعب، ولعله الصواب، وعلى كل حال فالرجل مجهول، والسند ضعيف، لكن المتن له شواهد تقدمت]

١٧- حديث أبي ذر، تقدم في حديث أنس.

وقال عبد الله بن شقيق: قلت لأبي ذر: لو رأيت رسول الله لسألته! قال: وما كنت تسأله؟ قال: كنت أسأله: هل رأى ربه عز وجل؟ قال: فإني قد سألته؟ فقال: قد رأيته نورا، أنى أراه؟!

[أخرجه أحمد ومسلم]

الحمد لله الذي بنعمته تتم الصالحات ،،،